İşveren Hangi Durumda Kreş Açmak Zorundadır?

İşverenin kreş açma zorunluluğu değerlendirilirken yalnız küçük çocuğu olan kadınların sayısına bakılmaz. İlgili Yönetmeliğin 13. maddesine göre yaşları ve medeni halleri ne olursa olsun 150'den çok kadın çalışan bulunması, çocuk bakım yurdu yükümlülüğünün temel sayısal koşuludur. Aynı işverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki bütün işyerleri birlikte hesaba katılır. Yönetmelikte belirtilen özel durumları taşıyan bazı erkek çalışanlar da sayıya dahil edilir.

Emzirme odasıyla çocuk bakım yurdu farklıdır

Yönetmelik, 100–150 kadın çalışan bulunan işyerlerinde emzirme odası öngörür. Odanın çalışma yerlerinden ayrı olması, gerekli şartları taşıması ve işyerine en fazla 250 metre uzaklıkta bulunması gerekir. Kadın çalışan sayısı 150'yi aştığında ise çocukların bırakılması, bakımı ve emzirilmesi için yurt yükümlülüğü düzenlenir. Bu nedenle tam 150 kişiyle 151 kişi aynı eşik değildir. İki hizmetin amacı ve fiziksel gerekleri de tamamen özdeş değildir.

Yurt hükmü, 0–6 yaş grubundaki çocuklara yönelik düzenlenmiştir; somut kabul ve hizmet koşulları ilgili mevzuata göre belirlenir. Çalışma yerlerinden ayrı ve işyerine yakın bir düzen kurulmalıdır. Yurt, işyerinden 250 metreden daha uzaktaysa işverenin taşıt sağlaması gerekir. Uzak bir kurumun adresini bildirmek, ulaşım yükümlülüğünün de yerine getirildiğini göstermez. Hizmetin kâğıt üzerinde tanımlanmasıyla çalışan tarafından kullanılabilir olması birlikte incelenir.

Kimler çalışan sayısına eklenir?

Yaş ve medeni durum ayrımı yapılmadığı için bekâr veya çocuğu bulunmayan kadın çalışanlar da sayıya girer. Hesap yalnız doğum izninden dönenlere ya da kreş kullanmak istediğini bildirenlere indirgenemez. Yönetmeliğin 13/5. maddesi ayrıca erkek çalışanlardan annesi ölmüş veya çocuğunun velayeti babaya verilmiş olanların hesaba katılmasını öngörür. Bu özel koşullar bulunmadan bütün erkek çalışanların otomatik olarak kadın çalışan sayısına eklenmesi de doğru değildir.

Aynı işverenin ilgili belediye ve mücavir alan içindeki birden fazla işyerindeki sayı birlikte değerlendirilir. Şubeleri ayrı ayrı göstererek her birinin eşiğin altında kaldığının söylenmesi yeterli olmaz. Buna karşılık yalnız aynı markayı kullanmak, farklı tüzel kişilere ait tüm çalışanların otomatik toplanacağını kanıtlamaz. İşverenin kimliği ve yer bakımından kapsam belirlenmelidir. Çalışma ilişkisi ile organizasyonun gerçek yapısı, yalnız tabeladaki isim üzerinden çözülemez.

İşveren mutlaka kendi binasında kreş mi açmalı?

Yönetmelik 13/3, işverenlerin ortaklaşa oda veya yurt kurabilmesine imkân tanır. Yükümlülük, kamu kurumlarınca yetkilendirilmiş yurtlarla yapılacak anlaşmalar yoluyla da yerine getirilebilir. Dolayısıyla her işverenin sıfırdan ayrı bir bina yaptırması tek seçenek değildir. Ancak anlaşma yapılan yerin gerekli yetkiye sahip olması ve yükümlülüğün fiilen karşılanması gerekir. Sadece herhangi bir özel işletmenin telefonunu çalışanlara vermek, bu düzenlemeyle aynı şey değildir.

Çalışana yapılan kreş yardımı veya gönüllü sosyal ödeme ile Yönetmelikteki hizmet yükümlülüğü ayrı incelenmelidir. ÇSGB'nin resmî açıklaması, anlaşmalı hizmet yolunda maliyetin işverene ait olduğunu ve çalışandan kısmen de olsa katkı alınamayacağını belirtir. Çalışanın başka bir kurumu kendi tercihiyle seçmesi ise farklı bir değerlendirme gerektirebilir. Her kişisel kreş faturasının tutarı ne olursa olsun otomatik ödeneceği sonucu çıkarılmamalıdır.

Varsayımsal örnek: iki şubenin toplamı

Aynı işverenin ilgili belediye alanında bir şubesinde 90, diğerinde 70 kadın çalışan bulunduğunu düşünelim. Her şube tek başına 150'nin altında olsa da toplam 160'tır. İşverenin kimliği ve coğrafi kapsam doğrulandığında sayı birlikte değerlendirilir. Kadınlardan yalnız az bölümünün küçük çocuğu olması, çalışan hesabını sadece bu kişilere indirmez. Uygun yetkili yurtla anlaşma yapılacaksa hizmet koşulları ve gerekiyorsa taşıma düzeni ayrıca açıklığa kavuşturulur.

Çalışan hangi bilgileri istemeli?

İşyerindeki uygulama, anlaşmalı kurumun yetkisi, yararlanma koşulları, mesafe ve ulaşım planı yazılı sorulabilir. Hamile işçinin gece vardiyası hakkı veya süt izninin günlük kullanımı, kreş hizmeti bulunduğu gerekçesiyle ortadan kalkmaz. Bu haklar farklı ihtiyaçları karşılar. Sorun çözülemezse çalışan sayısı ve hizmet düzenine ilişkin somut kayıtlarla değerlendirme yapılmalı; her eksiklik için aynı hukuki sonucun otomatik doğduğu ileri sürülmemelidir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• ÇSGB resmî açıklaması — Emzirme odası ve çocuk bakım yurdu — Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.13/1–5; anlaşmalı hizmet maliyeti açıklaması.