İş Güvenliği Çalışan Temsilcisini İşveren mi Seçer?

İş güvenliği çalışan temsilcisinin belirlenmesinde temel yöntem, çalışanlar arasında seçim yapılmasıdır. 6331 sayılı Kanun'un 20. maddesi, seçimle belirlenemediği durumda atamaya imkân tanır. İşyerinde yetkili sendika bulunuyorsa işyeri sendika temsilcileri, çalışan temsilcisi olarak da görev yapar. Bu nedenle işverenin her durumda istediği kişiyi ilk seçenek olarak atayabileceği söylenemez. Önce işyerindeki temsil düzeni ve uygulanacak yöntem belirlenmelidir.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Çalışan temsilcisi hangi ihtiyacı karşılar: Çalışan temsilcisi, iş sağlığı ve güvenliği konusunda çalışanların katılımını sağlayan bir görev üstlenir.
• Kaç temsilci bulunmalı: Kanuna göre iki ile elli arasında çalışan bulunan işyerlerinde bir, elli bir ile yüz arasında iki temsilci görevlendirilir.
• Yetkili sendika varsa süreç nasıl değişir: İşyerinde yetkili sendikanın bulunması halinde işyeri sendika temsilcileri aynı zamanda çalışan temsilcisi olarak görev yapar.
• Görev nedeniyle haklar kısıtlanabilir mi: Kanun, çalışan temsilcilerinin görevlerini yürütmeleri nedeniyle haklarının kısıtlanamayacağını belirtir.
• Varsayımsal örnek: tek vardiyadan atama: Üç vardiyada çalışan 80 kişinin bulunduğu bir işyerinde, yetkili sendika bulunmadığını varsayalım.

Çalışan temsilcisi hangi ihtiyacı karşılar?

Çalışan temsilcisi, iş sağlığı ve güvenliği konusunda çalışanların katılımını sağlayan bir görev üstlenir. İşyerindeki tehlike kaynaklarının giderilmesi veya risklerin azaltılması için işverene öneride bulunabilir ve gerekli tedbirleri isteyebilir. Bu işlev, yalnız bir belgenin altına imza atmaktan ibaret değildir. Çalışanların farklı bölümlerde gördüğü tehlikelerin yetkili kişilere ulaşması ve çözüm sürecine katılabilmeleri bakımından önem taşır.

Temsilci, işverenin bütün güvenlik sorumluluğunu devralmaz. İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve işverenin kanuni görevleri temsilcinin bulunmasıyla sona ermez. Bir çalışanın temsilci seçilmesi, onun her teknik konuda uzman olduğu anlamına da gelmez. Örneğin koruyucu donanım eksikliğini bildirmekle makinenin bütün teknik güvenlik değerlendirmesini yapmak aynı görev değildir. Görevlerin birbirine karıştırılması, hem sorumluluğun hem çözüm talebinin yanlış kişiye yönelmesine yol açabilir.

Kaç temsilci bulunmalı?

Kanuna göre iki ile elli arasında çalışan bulunan işyerlerinde bir, elli bir ile yüz arasında iki temsilci görevlendirilir. Yüz bir ile beş yüz arasında üç, beş yüz bir ile bin arasında dört temsilci gerekir. Bin bir ile iki bin çalışan arasında beş, iki bin bir ve üzerinde ise altı temsilci öngörülür. Dolayısıyla yalnız bir temsilcinin ismini duyurmak, her büyüklükteki işyerinde yeterli olmaz.

İşyerinin farklı bölümlerindeki riskler ve çalışan sayıları dikkate alınarak dengeli dağılıma özen gösterilmelidir. Bütün temsilcilerin yalnız idari ofisten belirlenmesi, üretim veya sahadaki risklerin temsil edilmesi açısından ayrıca değerlendirilir. Birden fazla temsilci varsa baş temsilci, temsilcilerin kendi aralarında yapacağı seçimle belirlenir. Baş temsilcinin doğrudan işveren tarafından seçileceği varsayımı, bu özel kuralla uyuşmaz.

Yetkili sendika varsa süreç nasıl değişir?

İşyerinde yetkili sendikanın bulunması halinde işyeri sendika temsilcileri aynı zamanda çalışan temsilcisi olarak görev yapar. Bir çalışanın herhangi bir sendikaya üye olmasıyla işyerinde yetkili sendikanın temsilcisi olması farklıdır. Bu sebeple yalnız üyelik belgesine bakılarak özel kuralın oluştuğu söylenemez. Sendikanın yetkisi, temsilcilik görevi ve işyerinin kapsamı birlikte değerlendirilir.

Sendika üyesi olmayan işçinin dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanması ise ücret ve sözleşme haklarıyla ilgilidir. İş güvenliği temsilciliği, bu parasal yararlanma tartışmasıyla sınırlı değildir. Temsilcilik görevindeki kişinin çalışanlardan gelen güvenlik sorunlarını değerlendirmesi, sorunu bildirenin belirli bir sendikaya üye olmasına indirgenemez. İşyerindeki güvenlik riski aynı ortamda çalışan farklı kişileri etkileyebilir.

Görev nedeniyle haklar kısıtlanabilir mi?

Kanun, çalışan temsilcilerinin görevlerini yürütmeleri nedeniyle haklarının kısıtlanamayacağını belirtir. İşveren ayrıca görevin yerine getirilebilmesi için gerekli imkânları sağlamalıdır. Bir tehlikeyi bildirdiği için temsilcinin görev yapmasının engellenmesi veya haklarının azaltılması bu güvence bakımından incelenir. Bununla birlikte temsilcilik, görevle ilgisiz her davranış için sınırsız dokunulmazlık değildir. İşlemle temsil görevi arasındaki bağlantı, somut delillerle değerlendirilir.

Varsayımsal örnek: tek vardiyadan atama

Üç vardiyada çalışan 80 kişinin bulunduğu bir işyerinde, yetkili sendika bulunmadığını varsayalım. İşveren hiçbir seçim süreci işletmeden yalnız gündüz ofisinde çalışan bir kişiyi temsilci ilan eder. İncelemede önce seçim yönteminin neden uygulanmadığı, sonra iki temsilci gerektiren sayı koşulu ve bölümler arasındaki denge değerlendirilir. İsim duyurusunun yapılması, bütün bu koşulların yerine getirildiği anlamına gelmez.

Çalışan listeleri, seçim duyuruları, tutanaklar, atama gerekçeleri ve temsilcilere iletilen yazılı talepler bu incelemeyi somutlaştırır. Devam eden ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkı ise ayrıca değerlendirilmelidir. Tehlikenin niteliği gerektiriyorsa yalnız temsilci seçiminin tamamlanmasını beklemek doğru yaklaşım değildir. Temsil düzeninin kurulmasıyla somut tehlikeye karşı zamanında önlem alınması, birbirini tamamlayan ayrı yükümlülüklerdir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — ÇSGB — m.13 ve 20/1–5.