Gece Çalışan Kadın İşçiye Servis Sağlamak Zorunlu mu?

Gece çalışan kadın işçiye servis sağlama yükümlülüğü, işyerinin konumuna ve vardiya değişimindeki ulaşım koşullarına göre doğar. İlgili Yönetmeliğin 6. maddesi, belediye sınırları dışındaki her türlü işyerini kapsar. Belediye sınırları içindeki işyerlerinde ise posta değişim saatlerinde toplu taşımayla gidip gelme zorluğu bulunması aranır. Bu koşullarda işveren, kadın çalışanı uygun araçla ikametgâhına en yakın merkezden işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür.

Belediye sınırının içi ve dışı neden farklı?

İşyerinin ilçe adını taşıması, belediye sınırları içinde olduğunu tek başına kanıtlamaz. Sanayi alanı, depo veya üretim tesisi için resmî konumun belirlenmesi gerekir. Dışarıdaki işyerleri bakımından hüküm, her türlü işyerini ifade eder. İçerideki işyerlerinde ise sadece haritadaki mesafe değil, gece vardiyasının başladığı ve bittiği saatlerdeki gerçek ulaşım imkânı değerlendirilir. Gündüz çalışan otobüs hattının bulunması, gece de erişimin sağlandığını göstermez.

Belediye içindeki bir işyerine akşam ulaşmak mümkünken çıkış saatinde dönüş hattı çalışmıyor olabilir. Gidip gelme zorluğu bu nedenle iki yönde ve ilgili saatlerde ele alınmalıdır. İşverenin yalnız sabah servis koyması, bütün gece postaları açısından yükümlülüğünü tamamladığı anlamına gelmez. Vardiya çizelgesinin değişmesi, ulaşım planının da yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir. Ulaşımın bir dönem sorunsuz olması, sonraki saat değişikliğini önemsiz kılmaz.

Her çalışanın kapısına kadar servis gerekir mi?

Yönetmelik, ikametgâha en yakın merkezden işyerine götürüp getirmeyi düzenler. Bu ifade, her durumda apartman kapısına kadar aynı araçla taşıma yapılacağı şeklinde genişletilmemelidir. Buna karşılık çalışanın fiilen ulaşamayacağı uzak bir durak gösterilmesi de yükümlülüğün gereği gibi yerine getirildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Toplanma noktası, saat, güzergâh ve aracın uygunluğu somut olarak değerlendirilmelidir. Kâğıt üzerindeki servis listesiyle gerçek taşıma hizmeti karşılaştırılır.

İşverenin mutlaka kendi adına kayıtlı araç kullanması gerektiği sonucu hükümden çıkarılmaz; uygun taşımanın sağlanması esastır. Ancak sadece ulaşımın çalışanın kişisel sorunu olduğunun bildirilmesi, araç sağlama borcunun yerine geçtiği anlamına gelmez. Bir ödeme veya farklı ulaşım düzeninin bu yükümlülüğü karşılayıp karşılamadığı değerlendirilirken fiilen güvenli ve uygun taşıma sağlanıp sağlanmadığı incelenmelidir. Çalışanın her gece kendi çözümünü üretmek zorunda bırakılması ayrıca değerlendirilir.

Gece çalıştırma izniyle servis yükümlülüğü aynı şey değildir

Servis bulunması, her kadın çalışanın her koşulda gece çalıştırılabileceğini göstermez. Hamile işçinin gece vardiyası hakkı bakımından ayrı koruyucu kurallar vardır. Aynı şekilde gece vardiyasında yedi buçuk saat ve fazla mesai konusu, ulaşım yükümlülüğünden farklıdır. Çalışma süresi veya özel durum nedeniyle uygun olmayan bir gece görevlendirmesi, servis konularak kendiliğinden hukuka uygun hale gelmez. Önce görevlendirmenin şartları, sonra ulaşım düzeni incelenmelidir.

Bu kural kadın çalışanların gece postalarına ilişkin özel düzenlemedir. Erkek çalışanın ulaşım hakkının hiçbir kaynaktan doğmayacağı anlamına gelmez; iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulaması ayrıca hak sağlayabilir. Özel hükmün kapsamı belirlenirken farklı çalışan gruplarının sözleşmesel hakları da birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı araçtan yararlanılması, bu hakların hepsinin aynı maddeden kaynaklandığını göstermez.

Varsayımsal örnek: son otobüsten sonra biten vardiya

Belediye sınırları içindeki bir tesiste kadın çalışanın vardiyasının gece yarısından sonra bittiğini varsayalım. Toplu taşımanın son seferi daha erkendir ve uygun dönüş bağlantısı yoktur. İşyerinin merkezde bulunduğu gerekçesiyle servis talebinin doğrudan reddedilmesi yeterli değildir. Vardiya bitişi, sefer saatleri ve gidip gelme güçlüğü karşılaştırılır. Taşıma planı yapılacaksa çalışanın ikametgâhına en yakın merkez, dönüş saati ve aracın düzenli çalışması birlikte belirlenir.

Talep nasıl somutlaştırılır?

Vardiya çizelgesi, belediye ulaşım saatleri, işyeri konum bilgisi, mevcut servis güzergâhı ve yazışmalar saklanmalıdır. Çalışan, hangi vardiyada hangi yönde ulaşım sorunu yaşadığını tarih ve saat vererek açıklayabilir. Talebin işverene yazılı iletilmesi, hem sorunun çözümünü hem daha sonra yapılacak incelemeyi kolaylaştırır. Servis eksikliğinin tek başına her olayda aynı fesih veya tazminat sonucunu doğuracağı varsayılmamalı; yükümlülüğün koşulları ve olayın bütünü değerlendirilmelidir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik — ÇSGB — m.4 ve 6.