18 Yaşından Küçük İşçi Gece Vardiyasında Çalışabilir mi?

18 yaşını doldurmamış bir işçinin, çocuk ve genç işçileri koruyan düzenlemeler kapsamında gece döneminde çalıştırılması yasaktır. İş Kanunu’nun 73. maddesi sanayi işlerini açıkça kapsar. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’in 5. maddesi ise kendi kapsamındaki işler için gece dönemine rastlayan çalışmayı ayrıca yasaklar. Bu nedenle işyerinin mağaza veya hizmet işletmesi olması, gece vardiyasının kendiliğinden serbest olduğu anlamına gelmez. İşçinin yaşı, yaptığı iş ve hukuki statüsü birlikte belirlenmelidir.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Gece yalnız gece yarısından sonrası değildir: İş Kanunu’nun 69. maddesinde gece, en geç 20.00’de başlayan ve en erken 06.00’ya kadar devam eden, her durumda en fazla on bir saatlik dönem olarak tanımlanır.
• Ailenin onayı veya ek ücret yasağı kaldırır mı: Velinin yazılı onayı, çalıştırılması yasak olan saati serbest bırakmaz.
• İşçi, stajyer ve çırak ayrımı neden gerekli: Bir kişinin işyerinde bulunmasına “staj” denilmesi tek başına hukuki statüsünü belirlemez.
• Vardiya yazıldığında hangi bilgiler toplanır: Doğum tarihini gösteren kayıt, iş sözleşmesi, okul veya eğitim belgesi, görev tanımı ve vardiya çizelgesi birlikte hazırlanabilir.
• Örnek: on yedi yaşında satış görevlisi: Varsayımsal olarak on yedi yaşındaki bir satış görevlisi, gündüz vardiyasından 19.00–23.00 vardiyasına alınmıştır.

Gece yalnız gece yarısından sonrası değildir

İş Kanunu’nun 69. maddesinde gece, en geç 20.00’de başlayan ve en erken 06.00’ya kadar devam eden, her durumda en fazla on bir saatlik dönem olarak tanımlanır. Vardiyanın adına “akşam mesaisi” yazılması bu değerlendirmeyi değiştirmez. Örneğin çalışma çizelgesindeki 18.00–23.00 aralığı, saat 20.00’den sonraki kısmı nedeniyle incelenmelidir. İşçinin toplamda yalnız beş saat çalışması, yaşa bağlı gece yasağını ortadan kaldırmaz.

Aynı şekilde haftalık çalışma süresinin düşük olması veya ertesi gün izin verilmesi gece çalışmasını uygun hâle getirmez. Günlük süre sınırı, okulun aksatılmaması, dinlenme ve gece yasağı ayrı korumalardır. İşverenin yalnız toplam saat hesabına bakarak vardiya düzenlemesi bu nedenle yeterli değildir. Yaş hesabında doğum günü esas alınır; “bu yıl on sekizine girecek” açıklaması, henüz tamamlanmamış yaşı tamamlanmış saydırmaz.

Ailenin onayı veya ek ücret yasağı kaldırır mı?

Velinin yazılı onayı, çalıştırılması yasak olan saati serbest bırakmaz. Yönetmelikte veli veya vasiyle yazılı sözleşme yapılması ve riskler hakkında bilgilendirme yükümlülüğü bulunması, koruyucu hükümlerin tarafların anlaşmasıyla kaldırılabileceği anlamına gelmez. İşçinin gece çalışmayı istemesi veya ulaşım kolaylığı nedeniyle bu vardiyayı seçmesi de işverene genel bir istisna sağlamaz.

Fazladan ücret ödenmesi ile çalıştırmanın hukuka uygunluğu birbirinden ayrılır. Yasak saatte fiilen yapılan işin kayıtlarının saklanması ücret ve diğer hakların değerlendirilmesi için önemlidir. Ancak bu durum, çalışmaya devam edilmesi yönünde gerekçe oluşturmaz. Yetişkinlerin gece çalışmasındaki süre hesabı için gece vardiyasında fazla çalışma ücreti açıklamasına bakılabilir; yetişkinlere ilişkin istisnalar genç işçiye doğrudan uygulanmamalıdır.

İşçi, stajyer ve çırak ayrımı neden gerekli?

Bir kişinin işyerinde bulunmasına “staj” denilmesi tek başına hukuki statüsünü belirlemez. Okul ve işletme sözleşmesi, eğitim programı, yapılan görev ve fiilî çalışma biçimi incelenir. Yönetmeliğin 5/A maddesi mesleki eğitim gören öğrencilerin işletmede eğitim, staj ve çıraklık uygulamalarında iş ve yerlerin belirlenmesini ayrıca ele alır. Bu yazı, iş sözleşmesiyle çalışan genç işçinin gece vardiyasına odaklanmaktadır; bütün öğrenci ve eğitim modelleri için tek bir çalışma düzeni varsayılmamalıdır.

Vardiya yazıldığında hangi bilgiler toplanır?

Doğum tarihini gösteren kayıt, iş sözleşmesi, okul veya eğitim belgesi, görev tanımı ve vardiya çizelgesi birlikte hazırlanabilir. İşe giriş ve çıkış saatleri, mesajla verilen ek görevler ve bordrolar da fiilî durumu aydınlatır. Çizelge ile gerçek çıkış saati farklıysa her ikisi ayrı belirtilmelidir. Başkasının hesabına girerek veya belgeyi değiştirerek delil oluşturmak yerine, kişinin hukuka uygun eriştiği kayıtların asılları korunur.

İşverene yapılacak yazılı başvuruda yaş, ilgili çalışma günleri ve geceye denk gelen saatler açıkça gösterilerek vardiyanın koruyucu kurallara uygun düzenlenmesi istenir. Başvuru bir nüsha ve teslim kaydıyla saklanır. Denetim talebi ile ödenmemiş ücret veya sözleşmenin sona ermesinden kaynaklanan talepler aynı işlem değildir. Vardiya değişikliği ve devamsızlık tutanağı gündeme geldiyse verilen talimatın içeriği de dosyaya eklenir.

Örnek: on yedi yaşında satış görevlisi

Varsayımsal olarak on yedi yaşındaki bir satış görevlisi, gündüz vardiyasından 19.00–23.00 vardiyasına alınmıştır. İşveren, babasının izin verdiğini ve ertesi gün okula gitmeyeceğini söylemektedir. İnceleme yalnız ailenin onayına dayanmaz; geceye rastlayan saatler ve işçinin tabi olduğu çalışma düzeni değerlendirilir. Vardiyanın gündüze alınması istenirken önceki çalışmanın ücret ve kayıtları da ayrıca korunur. Böylece güvenli çalışma talebi ile geçmiş hakların hesabı birbirine karıştırılmaz.

Sık sorulan soru

On sekizinci doğum gününe az kalması istisna yaratır mı?

Hayır. Yaşa bağlı yasak, gerekli yaş tamamlanıncaya kadar dikkate alınır. Yaş tamamlandıktan sonra da yetişkinler için geçerli gece çalışması, sağlık, dinlenme ve çalışma süresi kuralları uygulanmaya devam eder.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)

Hukuki kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu — m.69/1 gece dönemi; m.73/1 sanayi işlerinde genç işçilerin gece çalıştırılması yasağı
• ÇSGB: Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik — m.2,5,5/A,6,12: kapsam, gece yasağı, eğitim statüsü, çalışma koşulları ve sözleşme