Benim Yararım İçin Başkasının Yaptığı Sözleşmeden Hak İsteyebilir miyim?

Bir sözleşmenin sizin yararınıza edim öngörmesi, belirli koşullarda sözleşmeyi imzalamadan da doğrudan ifa istemenizi sağlayabilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 129. maddesi üçüncü kişi yararına sözleşmeyi düzenler. Ancak sözleşmeden dolaylı yarar görmek yeterli değildir. Tarafların amacı veya örf ve âdet doğrudan talebi desteklemelidir. Bu nedenle önce sözleşmede sizin için hangi edimin kararlaştırıldığı ve bu edimi kimin isteyebileceği belirlenir.

Sözleşmeyi yapan kişi kimin adına hareket eder?

Bu kurumda kişi kendi adına sözleşme yapar, fakat edimin üçüncü bir kişiye yerine getirilmesini kararlaştırır. Örneğin şirket, bir hizmet sağlayıcısıyla kendi adına anlaşarak belirli kişiye eğitim verilmesini istemiş olabilir. Sözleşmenin alacaklı tarafı ile hizmetten yararlanacak kişi farklıdır. Sözleşmenin üçüncü kişiye yarar sağlaması, onun bütün borçları kendiliğinden üstlendiği anlamına gelmez.

başkası adına yetkisiz sözleşme imzalanması ise başka bir ilişkidir. Temsilde işlemi yapanın başkası adına hareket etmesi tartışılır; burada kendi adına kurduğu sözleşmeye başka kişi yararına edim koydurması söz konusudur. Bir kişinin aile üyesi veya çalışan olması, bu ayrımı tek başına çözmez. Metin, imza sıfatı ve tarafların açıklamaları birlikte okunmalıdır.

Edimi kim isteyebilir?

TBK 129'un ilk fıkrası, kendi adına sözleşme yapanın edimin üçüncü kişiye ifasını isteyebileceğini düzenler. Üçüncü kişinin kendisinin de doğrudan istemde bulunabilmesi için tarafların amacı veya örf ve âdet bakımından uygunluk aranır. Uygulamada bu fark, tam ve eksik üçüncü kişi yararına sözleşme ayrımıyla açıklanır. Aynı yararlanma görüntüsü her olayda aynı talep yetkisini doğurmaz.

Sözleşmede “yararlanan kişi hizmeti doğrudan talep edebilir” gibi açık düzenleme bulunması değerlendirmeyi kolaylaştırır. Buna karşılık yalnız teslim adresine üçüncü kişinin adının yazılması her zaman böyle bir hak tanındığını göstermez. O kişi sadece teslim almaya yetkili olabilir. Sözleşmenin kuruluş amacı, edimin niteliği ve önceki uygulama bu nedenle araştırılır.

Borçluya bildirim neden önemlidir?

Doğrudan talep koşulları varsa üçüncü kişi veya ona halef olanlar, hakkı kullanmak istediklerini borçluya bildirebilir. Kanuna göre bu bildirimden sonra alacaklı borçluyu ibra edemez; borcun nitelik ve kapsamını da değiştiremez. Böylece yararlananın kullanacağını açıkladığı hakkın sözleşmenin diğer taraflarınca sonradan ortadan kaldırılması veya değiştirilmesi sınırlandırılır.

Bildirimin hangi sözleşmeye, hangi edime ve hangi yararlanıcıya ilişkin olduğu anlaşılmalıdır. Borçluya ulaştığını gösteren kayıt korunur. Yalnız sözleşmeyi yapan yakına veya şirkete “hakkımı kullanacağım” demekle, edimi yerine getirecek borçluya bildirim aynı değildir. Bildirim tek başına başlangıçta bulunmayan doğrudan talep hakkını yaratmaz; önce kanundaki koşullar değerlendirilmelidir.

Alacak devriyle karıştırılmamalı

kira alacağının devrinde ödeme muhatabı gibi devir işlemlerinde önceden doğmuş alacağın başka kişiye geçirilmesi incelenir. Üçüncü kişi yararına sözleşmede ise baştan onun yararına edim düzenlenebilir. Bu ayrım, hangi belgelerin gerektiğini ve talebin dayanağını etkiler. Yararlananı her durumda sonradan alacak devralmış kişi kabul etmek doğru değildir.

TBK 141 ayrıca üçüncü kişi yararına borçlanan kişinin, bu borçla sözleşmenin diğer tarafından olan alacağını takas edemeyeceğini düzenler. Dolayısıyla hizmet sağlayıcının sözleşmeyi yapan şirkette ayrı bir alacağı bulunduğunu söylemesi, yararlanana karşı her durumda takasla borçtan kurtulmasını sağlamaz. İleri sürülen savunmanın hangi kişiye ve hangi borca ilişkin olduğu ayrılmalıdır.

Örnek ve başvuru hazırlığı

İşletme, yetişkin bir katılımcı için belirli eğitim paketini satın almış ve sözleşmede katılımcıya doğrudan hizmet isteme hakkı tanınmış olsun. Katılımcı bu hakkı kullanacağını eğitim sağlayıcısına bildirir. Sonrasında işletmenin sağlayıcıyla yapacağı değişikliğin etkisi, TBK 129'daki koruma dikkate alınarak incelenir. Örnekteki açık talep hakkı bulunmayan her eğitim anlaşmasına aynı sonuç otomatik uygulanamaz.

Dosyada sözleşmenin tamamı, yararlananı belirleyen ekler, ödeme ve ifa kayıtları ile bildirim belgesi toplanmalıdır. Talep, hangi hizmetin veya ödemenin istendiğini göstermelidir. İlişkinin tüketici, ticari veya başka nitelikte olması başvuru yolunu ayrıca etkileyebilir. Sözleşmeye imza atılmamış olması tek başına hak bulunmadığını; metinde adın geçmesi de tek başına sınırsız talep hakkını kanıtlamaz.

Hukuki kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.129 ve 141; üçüncü kişi yararına edim, doğrudan talep, bildirim ve takas sınırlaması.