Şirket müdürü, kendi kişisel borcunu şirketin alacağıyla takas ederken çıkar çatışması ve özen yükümlülüğü kurallarına uymak zorundadır. Şirket müdürünün kişisel borcu ile yönettiği şirketin alacağı aynı malvarlığına ait değildir. Müdür, şirketin bütün paylarına sahip olsa bile şirketin tüzel kişiliği ortadan kalkmaz. Müdürün kişisel borcunun takası gündeme geldiğinde ilk kontrol, alacak ve borcun hangi kişilere ait olduğudur.
“Benim şirketim zaten bu kişiden alacaklı” açıklaması, kişisel borcun tek taraflı olarak kapatılmasını sağlamaz. Şirketin alacağını müdürün kendi borcuna kullanması; karşılıklılık, temsil, alacağın devri ve şirket menfaati yönlerinden ayrı incelenir. Muhasebe ekranında borçların kapatılmış görünmesi, hukuken geçerli takasın kurulduğunu tek başına göstermez.
Takasta karşılıklılık ne anlama gelir?
TBK'nın 139. maddesindeki temel düzenleme, iki kişinin karşılıklı olarak birbirine para veya özdeş edimler borçlu olmasını esas alır. Muacceliyet ve diğer koşullar da incelenir. Bu nedenle alacağın sahibi ile takas beyanında bulunan borçlunun aynı kişi olması önem taşır. Üç ayrı kişinin borçlarını tek bir tabloda toplamak bu koşulu oluşturmaz.
Farazi örnekte müdürün bir tedarikçiye kişisel borcu vardır. Tedarikçi ise şirkete daha önce aldığı mal için borçludur. Burada müdür ile tedarikçi arasındaki borç ilişkisi ve şirket ile tedarikçi arasındaki alacak ilişkisi farklıdır. Şirketin alacağı, müdürün şahsi alacağıymış gibi tek taraflı takasa sokulamaz.
Müdürün imza yetkisi neyi değiştirir?
Temsil yetkisi, müdürün şirket adına işlem yapabilmesini sağlar; şirket alacaklarının kendisine ait olmasını sağlamaz. Müdürün şirket hesabını kullanabilmesi veya tahsilat belgesi düzenleyebilmesi, kendi borcunu şirket varlığıyla karşılıksız kapatabileceği anlamına gelmez. İşlemin şirket adına yapılması ile müdür yararına yapılması ayrıştırılmalıdır.
Anonim şirkette yönetim kurulu üyelerinin, limited şirkette müdürlerin özen ve bağlılık yükümlülükleri bulunur. TTK'nın ilgili temsil, çıkar çatışması ve sorumluluk hükümleri somut şirket türüne göre incelenir. Şirketin menfaatinin korunması gerekir. Diğer ortakların, şirket alacaklılarının veya şirketin zararı, uygun koşullarda ayrı sorumluluk tartışması yaratabilir.
Tarafların açık anlaşmasıyla farklı bir işlem kurulabilir mi?
Üç tarafın açık anlaşması, alacağın geçerli devri veya borcun üstlenilmesi gibi yollar somut olayda gündeme gelebilir. Fakat bunlar, başlangıçtaki tarafları farklı borçların zaten kendiliğinden takas edilebilir olduğunu göstermez. Her işlemin kendi şekli, yetki ve geçerlilik koşulları araştırılır. Şirket alacağının devrinde yazılı şekil gibi hükümler önem taşıyabilir.
Anlaşmada hangi alacağın hangi bedelle devredildiği, şirketin ne elde ettiği ve müdürün şirkete karşı yeni bir borcu doğup doğmadığı açıklanmalıdır. Tedarikçinin “tamam, kapattım” mesajı bütün şirket içi yetki ve çıkar çatışması sorunlarını kendiliğinden çözmez. İşlem şirket kayıtlarında ekonomik gerçeğe uygun gösterilmelidir.
Şirketin alacağı gerçekten mevcut mu?
Takas önerisine konu edilen alacak, teslim edilmemiş mala ait tartışmalı bir fatura veya daha önce ödenmiş bir bakiye olabilir. TBK 139 kapsamında çekişmeli alacakla takas ileri sürülebilmesi, her iddia edilen alacağın gerçekten mevcut olduğu sonucunu doğurmaz. Alacak ve borcun dayanakları yine ispatlanmalıdır.
Muacceliyet, alacağın türü, takasın yasaklanıp yasaklanmadığı ve kanuni istisnalar da incelenir. Borçlardan biri farklı bir edime ilişkinse yalnızca yaklaşık parasal değerinin benzemesi yeterli olmayabilir. Takas beyanının kime, hangi tarihte ve hangi kapsamda yöneltildiği açıklaştırılmalıdır. Karşılıklılık sorunu diğer koşullardan bağımsız olarak önemini korur.
Hatalı kapatma nasıl araştırılmalıdır?
Önce kişisel borç ve şirket alacağı için iki ayrı belge grubu oluşturulur. Sözleşmeler, faturalar, teslim belgeleri ve banka hareketleri ayrıştırılır. Sonra muhasebe fişinin hangi açıklamaya dayanılarak düzenlendiği bulunur. İmzalı talimat veya mutabakat varsa bütün sayfaları incelenir; yalnızca son bakiye görüntüsü yeterli değildir.
- Şirket alacağının sahibi, tutarı ve vadesi.
- Müdürün kişisel borcunun dayanağı ve muhatabı.
- İşlem tarihindeki temsil yetkisi ve şirket organ kararları.
- Alacağın devri veya üç taraflı anlaşma bulunup bulunmadığı.
- Şirketin aldığı karşılık ve varsa oluşan zarar.
Şirket zarar görmüşse kayıt düzeltmesi, tahsil, sorumluluk ve koruma talepleri ayrı değerlendirilebilir. Her yanlış mahsup işlemi otomatik olarak suç oluşturmaz. Ceza sorumluluğu bakımından eylem, kast ve ilgili suçun unsurları somut delillerle incelenir. Aynı şekilde müdürün şirketten alacaklı olması da istediği işlemi tek başına haklılaştırmaz.
İşlem birden fazla şirketin bulunduğu grupta yapılmışsa her şirket ayrı gösterilmelidir. Aynı ortakların bulunması veya aynı müdür tarafından yönetilmeleri, grup şirketlerinin birbirlerinin bütün borçlarını kendiliğinden üstlendiğini göstermez. Her devir, ödeme ve karşılık kendi belgesiyle açıklanmalıdır.
Şirketin tek ortağıysam alacağı kendi alacağım sayılır mı?
Hayır. Tüzel kişiliğe sahip şirketin malvarlığı, tek ortağın veya müdürün kişisel malvarlığından ayrıdır.
Tedarikçi kabul ederse işlem kesin geçerli olur mu?
Tarafların anlaşması önemlidir; ancak şirketin temsili, işlem türü, şekil ve çıkar çatışması koşulları ayrıca incelenir.
Muhasebecinin borçları kapatması takas sayılır mı?
Kayıt, dayandığı hukuki işlemin yerini tutmaz. Karşılıklı borçların ve gerekli beyan veya anlaşmanın varlığı araştırılmalıdır.
Şirket alacağı geçerli şekilde devredilirse sonuç değişir mi?
Devir sonrasında taraf sıfatları değişebilir. Buna rağmen devir ve takasın bütün koşulları ayrı değerlendirilmelidir; otomatik sonuç varsayılmamalıdır.
İlgili hukuki bilgiler
İcra Takibinde Alacaklının Bana da Borcu Var: Takas Nasıl İleri Sürülür?
Ticari Temsilci Yetkisini Aşarak Şirket Adına Sözleşme İmzalarsa Ne Olur?
Şirket müdürü takas işleminde nelere dikkat etmeli?
Türk Ticaret Kanunu, limited şirket müdürlerine özen ve bağlılık yükümlülüğü yükler. Şirket müdürü, kendi menfaatini şirket menfaatinin önüne koyan işlemlerden kaçınmalıdır. Şirket alacağının müdürün kişisel borcuyla takası, genel kurul onayı olmadan yapılırsa şirket zararı doğabilir. Şirket müdürü bu nedenle şirkete karşı sorumluluk davasıyla karşılaşabilir.
Resmî kaynaklar
- 6098 Türk Borçlar Kanunu - TBMM kabul metni: Madde 139 ve 143 ile alacağın devri hükümleri: takas ve taraf sıfatları
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: İstanbul Ticaret Odası metni: Şirketin tüzel kişiliği, temsil, özen ve bağlılık yükümlülükleri
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)