Tartı fişi, ticari malın teslim anındaki gerçek miktarını gösteren önemli bir belgedir ve faturadaki miktarla farklılık hâlinde eksik teslimin ispatında kullanılır. Faturada yazılı tonaj ile kantar kaydı farklı olduğunda, farkın hangi ölçümden kaynaklandığı belirlenmeden doğrudan eksik teslim sonucuna varılmamalıdır. Tartı fişi ve fatura farkı, net ağırlık, ambalaj, araç darası veya teslim aşamasındaki kayıp nedeniyle ortaya çıkabilir. Sözleşmede hangi ağırlığın esas alındığı da önem taşır.
Tartı fişi güçlü bir inceleme başlangıcı olabilir; fakat tek başına bütün uyuşmazlığı kesin biçimde çözmez. Belgenin hangi araç, mal partisi ve tarih için düzenlendiği; tartının nerede ve hangi koşullarda yapıldığı araştırılır. Yanlış partiye ait fiş ile doğru faturanın karşılaştırılması, gerçekte bulunmayan bir fark yaratabilir.
Net ağırlık, brüt ağırlık ve dara ayrımı
Brüt ağırlık mal, ambalaj ve kullanılan ölçüme göre taşıma aracının ağırlığını içerebilir. Net mal miktarı bulunurken hangi unsurların çıkarılacağı sözleşme ve ölçüm yöntemine göre belirlenmelidir. Palet, çuval, konteyner veya araç darasının yanlış kullanılması, alıcı ile satıcının farklı sonuçlara ulaşmasına neden olabilir.
Siparişte “net mal ağırlığı” yazıyorsa, ambalaj ağırlığının mal bedeline dahil edilip edilmediği ayrıca değerlendirilir. Sadece “bir kamyon” gibi belirsiz bir ifade varsa önce kararlaştırılan miktar açıklığa kavuşturulur. Malın nem oranı, teslimdeki teknik koşullar ve kabul edilen ticari tolerans da ilgili sektöre göre önem taşıyabilir. Her farkı tolerans saymak doğru değildir.
Yükleme ve boşaltma kayıtları eşleştirilmelidir
Satıcının kantarı ile alıcının kantarı arasındaki fark; taşıma sırasında dökülme, eksik boşaltma, ekipman farkı veya kayıt hatasıyla ilişkili olabilir. Sorumluluk, yalnızca satıcıyı veya yalnızca taşıyıcıyı suçlayarak belirlenemez. Satış sözleşmesindeki teslim yeri, riskin geçişi ve taşıma ilişkisi birlikte incelenir.
İrsaliye, araç plakası, sevkiyat numarası ve parti kodu kantar fişleriyle eşleştirilir. Araç boş tartı yapılmadan önce başka yük boşaltmış veya yakıt almış olabilir. Bu gibi olayların ölçüme etkisi teknik inceleme gerektirebilir. Belgelerdeki kilogram ve ton birimlerinin karıştırılmadığından da emin olunmalıdır; basit veri aktarım hatası ciddi bakiye uyuşmazlığı yaratabilir.
Eksik ifa mı, miktar ayıbı mı?
Kararlaştırılan partinin bir bölümü hiç gönderilmemişse kalan teslim borcu ve temerrüt hükümleri gündeme gelebilir. Teslim edilen malın sözleşmede vaat edilen miktar veya nitelik bakımından eksikliği ise ayıp hükümleriyle ilişkilendirilebilir. Bu ayrım, bildirim yükümlülüklerinin ve taleplerin değerlendirilmesini etkiler.
TTK 23'te tacirler arasındaki satış bakımından ayıbın teslim sırasında açıkça belli olması hâlinde iki günlük bildirim kuralı bulunur. Açıkça belli olmayan fakat incelemeyle anlaşılabilecek ayıplarda sekiz günlük inceleme ve bu süre içinde bildirim düzenlemesi uygulanır. Diğer durumlarda TBK 223'ün ikinci fıkrasındaki sonradan ortaya çıkan ayıpları gecikmeden bildirme yükümlülüğü değerlendirilir.
Bu süreler bütün eksik sevkiyatlara düşünmeden uygulanmamalıdır. Bununla birlikte tartı farkını öğrenen alıcının bildirimi gereksiz biçimde ertelemesi de uygun değildir. Sorunun hukuki niteliği incelenirken fiilî durumun ve bildirimin delilleri korunmalıdır. “Sonraki siparişte düzeltiriz” açıklaması, hangi miktarın kabul edildiği açıkça kaydedilmezse yeni sorun yaratabilir.
Delilin kaybolmasını önlemek için ne yapılır?
Mal kullanılmadan veya başka partilerle karıştırılmadan miktarın belirlenmesi yararlı olabilir. Güvenilir ölçüm, fotoğraf, depo kaydı ve varsa bağımsız kontrol raporu birlikte hazırlanır. Satıcının ölçüme katılmasına yönelik yazılı davet de somut dosyada değerlendirilebilir. Tek taraflı hazırlanan tutanak, diğer delillerle desteklenmelidir.
- Sözleşme ve siparişte esas alınan miktar tanımı.
- Yükleme ve boşaltma tartı fişlerinin tam örnekleri.
- Sevkiyat, plaka, parti ve irsaliye eşleştirmesi.
- Kantarın teknik ve kontrol kayıtları.
- Malın kullanımı, depolanması ve bildirim tarihleri.
Delilin sonradan incelenmesi zorlaşacaksa HMK çerçevesinde delil tespiti ihtiyacı değerlendirilebilir. Bilirkişinin sorusu yalnızca “mal eksik mi?” olmamalı; ölçümlerin karşılaştırılabilirliği, net ağırlık ve farkın olası kaynağı da açıklanmalıdır. Delil tespiti, asıl uyuşmazlıkta bütün taleplerin kabul edildiği anlamına gelmez.
Fatura tutarı nasıl düzeltilir?
Farazi örnekte fatura yirmi ton net ürün için düzenlenmiş, boşaltma kaydı ambalaj hariç on dokuz buçuk ton göstermiştir. Önce kayıtların aynı sevkiyatı gösterdiği ve ölçüm yöntemlerinin uyumlu olduğu belirlenir. Ardından eksik miktarın teslimi, bedel düzeltmesi veya uygun koşullarda zarar talebi değerlendirilir.
Alıcının faturayı muhasebesine işlemesi, ölçüm farkının bütün durumlarda kabul edildiğini göstermez; ancak faturaya ve teslim belgelerine yönelik davranışların delil etkisi incelenir. Yalnızca iade faturası düzenlemek de uygun hukuki bildirim ve talebin yerini her durumda tutmaz. Hesap, bildirim ve ispat birlikte hazırlanmalıdır.
Tartı fişi faturadan farklıysa kesin eksik teslim var mıdır?
Hayır. Aynı sevkiyat, net ve brüt ağırlık, dara ve ölçüm koşulları doğrulanmalıdır. Farkın kaynağı ayrıca araştırılır.
İrsaliyeyi imzaladığım için bütün haklarım biter mi?
Belgedeki açıklama, teslimin kapsamı ve farkın ne zaman anlaşılabileceği değerlendirilir. Her imza bütün haklardan vazgeçme anlamına gelmez.
Her tartı uyuşmazlığında sekiz gün mü uygulanır?
Hayır. Açık ayıp, incelemeyle anlaşılabilen ayıp, gizli ayıp ve eksik ifa ayrımları gözetilir. Somut bildirim yükümlülüğü buna göre belirlenir.
Kantar incelemesi için malı bekletmek gerekir mi?
Delilin korunması önemlidir; ancak depolama ve zarar artışı da değerlendirilir. Güvenilir tespit yapılarak uygun sonraki işlem belirlenmelidir.
İlgili hukuki bilgiler
Ticari Mal Eksik Teslim Edildi: İrsaliyeyi İmzalayan Alıcı Ne Yapabilir?
Numuneden Farklı Mal Teslim Edildi: Ticari Alıcının İade ve Tazminat Hakları
Tartı fişi ile eksik miktarın ispatı
Ticari satışlarda alıcı, Türk Ticaret Kanunu’nun 23. maddesi uyarınca malı teslim aldıktan sonra kısa süre içinde muayene etmek ve ayıbı bildirmekle yükümlüdür. Tartı fişi, teslim anındaki ağırlığı belgelediği için eksik miktar iddiasının temel delilidir. Tartının kalibrasyon belgesi ve tartımın kimin huzurunda yapıldığı da önem taşır. Tartı fişi ile fatura arasındaki farkın satıcıya derhâl yazılı olarak bildirilmesi gerekir.
Resmî kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: İstanbul Ticaret Odası metni: Madde 23: tacirler arası satışta inceleme ve ayıp bildirimi
- 6098 Türk Borçlar Kanunu - TBMM kabul metni: Madde 219–223: ayıptan sorumluluk ve inceleme; teslim borcu hükümleri
- 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu - TBMM kabul metni: Belge, keşif, bilirkişi ve delil tespiti hükümleri
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)