İcra Takibinde Alacaklının Bana da Borcu Var: Takas Nasıl İleri Sürülür?

Kısa cevap

Alacaklının size karşı bir para alacağı için icra takibi başlatması, sizin de aynı kişiden muaccel bir para alacağınız varsa takas savunmasını gündeme getirebilir. Türk Borçlar Kanunu (TBK) 139’da karşılıklı, aynı türden ve muaccel borçların koşulları; 143’te takas iradesinin karşı tarafa bildirilmesi düzenlenir. “O da bana borçlu” demek tek başına icra dosyasını durdurmaz. Alacağınızın dayanağı, miktarı ve muacceliyet tarihiyle takas beyanının ulaştığı gün belgelenir. Ödeme emri tebliğ edildiyse takip türünün kendi itiraz süresi kaçırılmadan savunma yapılır; takip kesinleşmişse daha dar belge koşulları ve yargı yolu ayrı incelenir.

İki alacak gerçekten karşılıklı mı?

Örnek olarak şirket A size 90 bin lira fatura borçlusu, siz şirket A’ya 60 bin lira mal bedeli borçlusuysanız aynı kişiler arasındaki para alacakları söz konusu olabilir. Fakat şirket A’nın ortağından şahsen alacaklı olmanız, şirket A’ya olan borcunuzu otomatik düşürmez. Alacaklardan birinin tahsilini üçüncü kişi yapıyor veya alacak devredilmişse kimlerin birbirine borçlu olduğu tarihlere göre incelenir. Taksitte henüz vadesi gelmemiş karşı alacak da farklı bir sorundur. Takas koşulları taraf, tür ve muacceliyet bakımından birlikte gerçekleşmelidir; faturada aynı ticari unvanı görmek tek başına yeterli değildir.

Takas beyanı ne zaman ve nasıl yapılır?

TBK 143, takasın borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşeceğini söyler. Yazılı ve ulaştığı gösterilebilen bir beyan, sonradan çıkan “bana söylemedin” tartışmasını azaltır. Hangi fatura ve tarihli alacağın hangi takip alacağına karşı ne miktarda takas edildiği açıklanmalıdır. Beyan, bir alacağın diğerini aşan kısmını kendiliğinden sıfırlamaz; ancak karşılıklı tutar kadar sona erme iddiası vardır. Takasın hüküm doğurduğu an ve faiz etkisi somut vadelerle belirlenir. Genel bir e-posta başlığı veya muhasebecinin kendi iç fişi karşı tarafa ulaşan beyan yerine otomatik geçmez.

Ödeme emrine itiraz aşamasında

Genel haciz yoluyla ilamsız takipte ödeme emri tebliğiyle yedi günlük itiraz süresi başlar. Borçlu takas iddiasını bu aşamada borca itirazının kapsamını belirterek ileri sürebilir; yalnız şirket içi muhasebe hesabına güvenerek süreyi geçirmemelidir. Kambiyo takibi veya ilamlı icra farklı merci, süre ve belge gerektirebilir. Borcun tamamı değil yalnız bir kısmı takas ediliyorsa hangi miktara itiraz edildiği açık yazılmalıdır. Alacaklının itirazı kaldırma veya iptal davasında karşı alacağın doğduğu sözleşme, fatura, teslim tutanağı ve banka kayıtları önem kazanır.

Takip kesinleştikten sonra durum

Takip kesinleştikten sonra ileri sürülen itfa veya sona erme iddiası İİK 71 kapsamındaki icra mahkemesi incelemesiyle ilişkili olabilir; bu yolun dar belge koşulu vardır. Karşı alacağın yalnız tartışmalı bir fatura olduğu, takasın karşı tarafa hiç bildirilmediği ve alacaklının her şeyi inkâr ettiği durumda icra mahkemesinin basit hesapla dosyayı kapatacağı söylenemez. Genel mahkemede alacağın tespiti veya başka dava gerekip gerekmediği dosyanın niteliğine göre belirlenir. Zaman bakımından önceki ödeme emri itirazını kaçırmış olmak, yeni bir kapak hesabı talebiyle eski maddi savunmayı kendiliğinden canlandırmaz.

Örnek: iadeli mal ve iki fatura

İzmir’de bir toptancı 120 bin liralık teslim faturasıyla takip başlatır. Borçlu perakendeci, aynı toptancıya 45 bin liralık bozuk ürün iadesi ve ayrıca 20 bin liralık kesinleşmiş satış primi alacağı olduğunu söyler. İade için kabul tutanağı yok ve toptancı ürünlerin gelmediğini iddia ediyorsa 45 bin liralık kısmın varlığı tartışmalıdır; yazılı prim sözleşmesi ve mutabakatla 20 bin liralık kısmın delili daha güçlü olabilir. Tüm takip borcunu “ben de alacaklıyım” diyerek reddetmek yerine iki kalemin ayrı dayanak, vade ve takas bildirimlerini hazırlamak gerekir.

Takas ile ödeme mahsup kaydı farklıdır

Dosyaya daha önce para yatırıp “bu ödeme faiz değil anaparaya gitsin” demek, karşılıklı alacakların takasıyla aynı sorun değildir. Önce tahsilatın hangi alacağa ait olduğu ve kanuni mahsup sırası, sonra taraflar arasındaki başka alacağın takası değerlendirilir. Karşı alacağınızı doğuran sözleşmede takas yasağı veya özel bir hüküm varsa geçerliliği ayrıca incelenir. Çalışanın ücret alacağı, nafaka veya haczedilemeyen alacak türleri için kanuni takas sınırları doğabilir. Her iki tarafın aralarında bir hesap mutabakatı imzalamış olması savunmayı güçlendirebilir, fakat belgenin kapsamı dikkatle okunmalıdır.

Belge ve başvuru planı

Takip talebi, ödeme emri ve tebligat; iki alacağın sözleşmesi, faturaları ve teslimi; vade tarihleri; daha önceki ödemeler; karşı tarafa ulaşan takas bildirimi ve varsa mutabakat tek kronolojide toplanır. Genel haciz yolunda süre dolmadan icra dairesine borca itiraz edilir. Takip kesinleşmişse İİK 71 belgesinin varlığı ve genel mahkeme gereksinimi değerlendirilir. Alacaklıyla anlaşma yapılırsa kalan miktar, faiz, icra gideri ve dosya fekki ayrı yazılır. Bir dosyadaki takas savunmasının başka bir dosyada otomatik hüküm doğurduğu varsayılmamalıdır.

Takasın sınırları ve kısmi bakiye

Takas için iki alacağın aynı tutarda olması gerekmez; küçük olan miktar kadar sona erme savunması kurulur ve kalan bakiye ayrıca hesaplanır. Ancak muaccel olmayan, başka kişiye ait veya hukuken takasa kapalı alacağın yalnız isim benzerliğiyle dosyadan düşürülmesi mümkün değildir. Mahkemeye giderken karşı alacağın doğumuna ilişkin belgenin aslı ile takas beyanının ulaştığını gösteren kayıt ayrı ayrı saklanmalıdır. Takas kabul edilse bile dosyanın masraf, faiz ve vekâlet ücreti sonuçları ayrıca hesaplanır.

Sık sorulan sorular

Karşı alacağım kesinleşmiş mahkeme ilamı değilse takas imkânsız mı?

Hayır. TBK 139 karşılıklı, aynı tür ve muaccel borçları esas alır; alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir. İspat ve takip aşaması ayrıca önemlidir.

Yedi gün içinde yalnız alacaklıya mesaj atmak yeterli mi?

Genel haciz yolunda ödeme emrine karşı icra dairesine süresinde itiraz gerekir. Alacaklıya takas bildirimi bu usul işleminin yerini kendiliğinden tutmaz.

İlgili yazılar

ödeme emrine itiraz · fatura ve cari hesap takibi · itiraz sonrası dava yolları

Resmî kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu, m.139–145
• İcra ve İflâs Kanunu, m.62 ve 71