Ödeme İçin Verilen Çek Sahte Çıkarsa Borç Sona Erer mi?

Sahte çek verilmesi, asıl satış veya hizmet borcunu kural olarak kendiliğinden sona erdirmez. Çekin teslim edilmesiyle borcun tahsil edilmesi aynı şey değildir. Türk Borçlar Kanunu 133 uyarınca mevcut borcun yeni bir borçla sona erdirilmesi açık yenileme iradesini gerektirir. Özellikle kambiyo taahhüdünde bulunulması, açık irade yoksa borcun yenilendiği anlamına gelmez. Bununla birlikte tarafların yaptığı özel ödeme ve ibra anlaşmaları da incelenmelidir.

Önce sahtelik iddiasının konusu belirlenir

Çek yaprağının bütünü, üzerindeki imza, tutar veya başka bir unsur hakkında sahtelik iddiası bulunabilir. Bankanın ödeme yapmaması ise tek başına sahte çek tespiti değildir. Hesapta yeterli karşılık bulunmaması, ibrazla ilgili sorunlar ve imza uyuşmazlığı farklı meselelerdir. Bankanın yazılı açıklaması ile varsa kriminal inceleme sonucu, sorunun hukuki niteliğini belirlemede önem taşır.

Gerçek bir çekin karşılıksız çıkmasına ilişkin başvurular, sahte olduğu ileri sürülen belgeye aynen uygulanamaz. Bu ayrım için karşılıksız çek halinde başvurulabilecek yollar ayrıca incelenebilir. Hangi yolun kullanılacağı, belgenin geçerliliği ve talebin kime yöneltileceği belirlenerek seçilmelidir.

Asıl borç ilişkisi neden önemlidir?

Satıcı, malı alıcıya teslim etmiş ve bedel karşılığında üçüncü kişi adına düzenlenmiş bir çek almış olabilir. Çek tahsil edilemezse satıcının alıcıya karşı satış bedeli talebi, tarafların anlaşmasına göre devam edebilir. Bu talep, çek üzerinde adı bulunan herkese karşı aynı kapsamda ileri sürülemez. Asıl sözleşmenin borçlusu ile çek nedeniyle sorumlu tutulabilecek kişiler ayrı belirlenir.

Fatura, sipariş, teslim tutanağı, hizmetin tamamlandığını gösteren kayıtlar ve ödemenin çekle yapılmasına ilişkin yazışmalar bu nedenle korunmalıdır. “Çek alındı” yazılı bir teslim kaydı her durumda “bedel tamamen ödendi, alacak kalmadı” anlamına gelmez. Buna karşılık açık bir ibra veya borcu sona erdirmeye yönelik özel anlaşma varsa yalnız belgenin adıyla yetinilmeden içeriği değerlendirilir.

Çeke dayalı takip ile satış bedeli takibi ayrıdır

Kambiyo senetlerine özgü takipte, belgenin gerekli nitelikleri taşıması ve takip alacaklısının yetkili olması önemlidir. Sahte imza iddiası bulunan bir belgeyle özel takip yapılması, imzaya itiraz ve başka uyuşmazlıkları doğurabilir. Alacaklının geçerli bir temel alacağı bulunması, sahte imzayı geçerli hale getirmez.

Temel sözleşmeden doğan alacağın genel hükümlere göre istenmesi ise farklı bir değerlendirmedir. Deliller, tarafların tacir veya tüketici oluşu, görevli mahkeme ve varsa dava şartı arabuluculuk talebin niteliğine göre ele alınmalıdır. Takip başlatılmışsa tebliğ edilen evrakın türü ve süreleri ayrıca kontrol edilmelidir. İmza kendisine ait olmayan kişinin başvurusu için kambiyo takibinde imzaya itiraz açıklamaları yol göstericidir.

Çek ve teslim kayıtları nasıl korunmalı?

Belgenin aslı, banka ibraz kaydı, ön ve arka yüz görüntüleri, kimden alındığını gösteren yazışmalar ve teslim tarihi saklanmalıdır. Asıl belgenin başka makama teslimi gerektiğinde buna ilişkin kayıt alınması önemlidir. Belgeye sonradan açıklama eklemek, düzeltme yapmak veya imzaların üzerine yazmak incelemeyi güçleştirebilir. Elektronik mesajların da yalnız seçilmiş birkaç satırı yerine bağlamıyla korunması gerekir.

Örneğin bir işletme, aldığı makinelerin bedeli için tedarikçiye başka şirketin çekini vermiş olsun. Banka, keşideci imzasının hesap sahibine ait olmadığını bildirmişse makinelerin bedelinin mutlaka ödendiği söylenemez. Alıcının çekin sahte olduğunu bilip bilmediği ceza sorumluluğunda ayrıca önem taşıyabilir; satış bedelinin doğup doğmadığı ve sona erip ermediği ise sözleşme belgeleriyle değerlendirilir.

Aynı alacak iki kez tahsil edilemez

Çek ilişkisi, temel borç ilişkisi ve varsa suç soruşturması birbirini etkileyebilir; fakat aynı bedelin iki defa alınmasına izin vermez. Kısmi ödemeler, diğer sorumlulardan yapılan tahsilatlar ve geri verilen belgeler birlikte kaydedilmelidir. Doğru talep, sahtelik tespitini ve gerçek sözleşme ilişkisini birbirine karıştırmadan kurulur.

Alacak hesabında çekin üzerindeki tutarın sözleşme bedeline, faiz veya başka ödemelere karşılık gelip gelmediği de gösterilmelidir. Farklı faturalar için tek çek alınmışsa hangi borçların kapsandığı açıkça belirlenmelidir.

Hukuki kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m. 132–133.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m. 780, 818 ve çekin niteliğine ilişkin hükümler.