Çeki Düzenleyen Kişi Bankaya Ödeme Yapma Talimatını Geri Alabilir mi?

Çeki düzenleyen kişinin bankaya “bu çeki ödeme” demesi, ibraz süresi devam ederken çekten caymayı kendiliğinden etkili hâle getirmez. Türk Ticaret Kanunu’nun 799. maddesine göre çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder. Cayma yoksa banka ibraz süresi geçtikten sonra da ödeme yapabilir. Mahkemenin ödeme yasağı veya başka bir hukuki engel koyması ise tek taraflı caymadan ayrı değerlendirilir.

Cayma neyi ifade eder?

Buradaki cayma, düzenleyenin muhatap bankaya yönelik ödeme talimatını geri almasıdır. Mal alışverişinden vazgeçme, satış sözleşmesini feshetme veya alacaklıya borca itiraz bildirme ile aynı işlem değildir. Düzenleyen ile çekin hamili arasındaki temel ilişki tartışmalı olsa bile çekin bankadaki ödeme düzeni ayrıca incelenir. Bankaya iletilen yazının hangi sebebe ve hangi çek yaprağına ilişkin olduğu açık olmalıdır.

Çek numarası belirtilmeden genel olarak “müşterime ödeme yapmayın” denilmesi ayrıca belirsizlik yaratır. Talimatın tarihi, içeriği, bankaya ulaştığı zaman ve kim tarafından verildiği saklanmalıdır. Ancak bu belgelerin mevcut olması tek başına süresinden önce caymayı geçerli yapmaz. Önce kanundaki zaman koşulu kontrol edilir. Yetkisiz kişinin verdiği talimat da ayrıca temsil yönünden değerlendirilir.

İbraz süresi neden belirleyicidir?

799. maddenin çizdiği sınır ibraz süresinin sona ermesidir. Bu süre, çekin düzenleme ve ödeme yerleri ile uygulanacak hükümler gözetilerek hesaplanmalıdır. Her çek için tek bir gün sayısı varsaymak doğru olmaz. Çek üzerinde yazılı tarih, ibraz kayıtları ve ilgili geçici düzenlemeler varsa bunların yürürlük dönemi kontrol edilmeden kesin son gün belirlenmemelidir.

Süre geçtikten sonra caymanın hüküm ifade edebilmesi, bütün çek alacaklarının o anda ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bankanın ödeme yetkisi ile hamilin düzenleyene veya diğer sorumlulara başvurabilmesi ayrı sorulardır. Başvuru hakları ve süreleri kendi koşullarıyla değerlendirilir. Borç ilişkisinin sona erdiği düşünülüyorsa ödeme, ibra veya başka sona erme sebebini gösteren belgeler ayrıca gerekir.

Süre geçtiği hâlde cayma bildirilmezse ne olur?

Kanun bankanın bu durumda ödeme yapabileceğini açıkça söyler. Dolayısıyla düzenleyen sadece takvimde ibraz süresi doldu diye çek hesabından hiç ödeme çıkmayacağını varsaymamalıdır. Bu kural, geç ibraz edilen bütün çeklerin bankaca mutlaka ödenmesi zorunluluğu anlamına da gelmez. Somut hesap durumu ve diğer hukuki engeller ayrıca değerlendirilir.

Örneğin düzenleyen, çekin süresinde ibraz edilmediğini öğrenip hiçbir işlem yapmadan beklesin. Sonradan bankanın ödeme yapmasıyla karşılaşınca yalnız sürenin dolmasına dayanarak ödemenin hukuka aykırı olduğunu ileri sürmesi yeterli olmaz. Geçerli cayma bulunup bulunmadığı ve bankanın işlem koşulları görülmelidir. İletişimin telefonla yapıldığı söyleniyorsa banka görüşme kaydı ve talimatın nasıl işleme alındığı araştırılabilir.

Cayma talimatını alan bankanın verdiği yanıt da saklanmalıdır. Bildirimin alındığını belirten kayıt, bankanın istenen işlemi hukuken hemen uygulayabileceğini kabul ettiği anlamına gelmeyebilir. Talimatın alındığı tarih ile etkili olabileceği tarih ayrı gösterilmelidir. Sonradan “banka kabul etmişti” tartışması çıktığında yazının tam metni önem kazanır; yalnız ekran görüntüsündeki başarı bildirimi veya mesaj başlığı işlem kapsamını açıklamayabilir.

Kayıp çek veya sahte imza iddiasında ne yapılır?

kaybolan çek için ödeme yasağı ve iptal yolları tek taraflı caymayla aynı değildir. Mahkeme kararı gerektiren başvurularda gerekli koşullar ayrıca sağlanmalıdır. İmzanın sahte olması veya çekin çalınması iddiası ortaya çıktığında yalnız bankaya genel bir yazı vermek bütün hukuki işlemleri tamamlamaz. Bankaya bildirimin içeriği, deliller ve başvuru yolu birlikte değerlendirilir.

çekte hamilin ciro zinciri üzerinden belirlenmesi de ayrı bir incelemedir. Cayma tartışması, çeki sunanın hak sahibi olup olmadığı sorununu kendiliğinden çözmez. Uygulamada çekin aslı veya okunaklı örneği, teslim belgeleri, banka talimatı, bankanın yanıtı ve varsa mahkeme kararı tek dosyada toplanmalıdır. Bu belgeler üzerinden sorun temel borca itiraz mı, çekten cayma mı yoksa ödeme yasağı mı açıklaştırılır. Farklı hukuki yolların şartları birbirine aktarılmamalıdır.

Hukuki kaynaklar

• Türk Ticaret Kanunu: 799. madde.