İşçinin sorumluluğu, işyerine ait cihazın arızalanmasında kusuruyla sınırlıdır; işçiden kural olarak sıfır cihaz bedeli değil, gerçek zarar isteyebilir. Çalışana teslim edilmiş bilgisayar, el terminali veya makine arızalandığında işveren yeni cihazın fiyatını talep edebilir. İşyerinin cihazı bozuldu açıklaması, çalışanın otomatik olarak sıfır cihaz bedelini ödemesi gerektiğini göstermez. Arızanın nedeni, çalışanın davranışı, cihazın önceki durumu ve gerçek zarar belirlenmelidir. Zimmet belgesi mülkiyet ve teslimi gösterebilir; her arızada kusursuz sorumluluk yaratmaz.
İşçi de cihazın eski olduğunu söyleyerek kendi kusurlu davranışlarının bütün sonuçlarından kurtulamaz. Türk Borçlar Kanunu'nun 400. maddesinde işçinin işverene kusuruyla verdiği zarardan sorumluluğu düzenlenir. İşin tehlikesi, gerekli eğitim ve uzmanlık ile işçinin bilinen nitelikleri değerlendirmeye katılır. Sonuç, arızayı yalnızca bir kişinin elinde ortaya çıkmış olmasına bağlamaktan daha ayrıntılıdır.
Arıza nedenini teknik kayıtla belirleyin
Elektronik parçanın ömrünü tamamlaması, üretim hatası veya elektrik tesisatındaki sorun ile cihazın talimata aykırı kullanılması ayrılmalıdır. İşverenin servis raporu, bakım geçmişi ve olay kaydı önemlidir. “Kullanıcı hatası” yazan kısa bir notun hangi teknik bulguya dayandığı anlaşılmalıdır. Arızanın kullanımdan hemen sonra görülmesi tek başına bütün neden ilişkisini çözmez.
İşçi arızayı fark ettiğinde bunu gecikmeden bildirmeli ve güvenli kullanım talimatını izlemelidir. Arızayı gizleyerek çalıştırmaya devam etmek daha büyük zarara yol açabilir. Buna karşılık işveren bilinen bakım eksikliğine rağmen cihazı kullanmayı istemişse bu talimat da değerlendirilir. Tarafların olaydan önceki bilgi ve davranışları önemlidir.
Eğitim ve işin niteliği sorumluluğu etkiler mi?
İşçinin uzmanlık gerektiren bir makineyi eğitim verilmeden kullanmasının istenmesi, sorumluluk hesabında önem taşıyabilir. Talimatın açık olması, koruyucu sistemlerin bulunması ve görevin işçinin niteliğine uygunluğu araştırılır. İşverenin gerekli eğitim veya bakım yükümlülüğünü yerine getirmemesi, zararın tek başına çalışana yüklenmesini engelleyebilecek bir unsurdur.
Bununla birlikte eğitim eksikliği her türlü davranışı mazur kılmaz. Çalışanın açık bir uyarıya rağmen cihazı suya sokması gibi davranışlar somut koşullarda farklı değerlendirilebilir. Kasten zarar ile basit dikkatsizlik aynı değildir. İşçinin görev tanımı ve olayın oluşumu, genel bir “imza attı, bütün bedeli öder” yaklaşımı yerine bireysel olarak ele alınmalıdır.
Eski cihaz için yeni fiyat mı esas alınır?
Zararın hesabında tamirin mümkün olup olmadığı, gerekli onarım gideri, cihazın önceki değeri ve elde kalan parçalar değerlendirilir. Yıllardır kullanılan cihazın yerine daha üst model alınması, bedelin tamamının otomatik olarak işçiye aktarılması sonucunu doğurmaz. Yeni cihazla elde edilen değer artışı ve arızadan önceki ekonomik durum önem taşır.
- Satın alma tarihi ve cihazın teknik özellikleri.
- İşçiye teslim sırasındaki durumu.
- Önceki arıza ve bakım kayıtları.
- Servis raporu ve tamir seçenekleri.
- Gerçekleşmiş onarım, değişim veya sigorta ödemesi.
Farazi örnekte beş yıllık dizüstü bilgisayarın ekranı çatlamış, ekran değişimiyle kullanılabileceği açıklanmıştır. İşveren ise daha pahalı yeni model satın alıp bütün fiyatı çalışana borç yazmıştır. Çalışanın kusuru varsa bile gerçek gider ve zarar hesabı ayrıca kurulmalıdır. Arızalı cihazın kalan değeri veya sigortadan karşılanan tutar hesaba katılmadan çifte karşılık istenemez.
Maaştan hemen kesinti yapılabilir mi?
Zarar alacağının varlığı ile ücret borcuyla takasın hukuka uygunluğu ayrı konulardır. TBK'nin 407. maddesi, işçinin rızası olmadan ücretle takası sınırlar. Kasten verilen, yargı kararıyla sabit zarar istisnasında da ücretin haczedilebilir kısmına ilişkin sınır gözetilir. İşverenin kendi hazırladığı fatura veya zimmet maddesi, bu koşulların tamamının gerçekleştiğini göstermez.
İşçinin imzaladığı “hasar bedelini kabul ediyorum” belgesi önemli sonuçlar doğurabilir. Tutar, olay ve kesinti yöntemi okunmadan imzalanmamalıdır. Öte yandan gerçekten kabul edilen olgular sonradan gelişigüzel inkâr edilmemelidir. İşçi teknik sebebe veya bedelin hesabına itiraz ediyorsa hangi kısmı neden kabul etmediğini açıkça belirtmelidir.
Arıza işten çıkarma nedeni olabilir mi?
İşveren zarar nedeniyle fesih ileri sürüyorsa 4857 sayılı Kanun'un 25. maddesindeki ilgili şartlar ve somut olay incelenir. Her cihaz arızası haklı fesih sonucu doğurmaz. İşçinin kusur derecesi, zararın kapsamı ve kanuni eşik gibi unsurlar ayrı değerlendirilir. Fesih iddiasının varlığı da işverenin sıfır cihaz fiyatını hiçbir hesap yapmadan tahsil edeceği anlamına gelmez.
Uyuşmazlıkta ücret kesintisi, zarar talebi ve feshe bağlı haklar ayrı kalemler hâlinde gösterilmelidir. İş ilişkisine dayanan tazminat ve alacaklar için arabuluculuk kapsamı dikkate alınır. Cihazın işyerinde korunması ve servis incelemesi sürerken delillerin yok edilmemesi önemlidir; kişisel veya ticari veriler de hukuka uygun yöntemle korunmalıdır.
Zimmet belgesi varsa her arızanın bedelini öder miyim?
Hayır. Teslim kaydı ile kusur ve zarar sorumluluğu ayrıdır. Olayın nedeni ve sözleşmenin geçerli hükümleri incelenir.
Normal yıpranma işçinin borcu mu?
Normal eskime ile kusurlu davranıştan doğan zarar aynı değildir. Teknik sebep ve cihazın önceki durumu araştırılmalıdır.
İşveren daha üst model aldıysa bütün fiyatı benden isteyebilir mi?
Gerçek zarar hesaplanmalıdır. Gerekli tamir, önceki değer ve yeni cihazın sağladığı ek fayda ayrı değerlendirilir.
Servis raporu çıktı diye maaşımdan hemen kesilir mi?
Rapor zarar iddiasını destekleyebilir; ancak ücretle takasın koşulları bağımsız olarak incelenir. Tek başına otomatik kesinti yetkisi vermez.
İlgili hukuki bilgiler
İşveren Kasadaki Açığı veya Ürün Zararını Maaştan Kesebilir mi?
Şirket Aracıyla Kaza Yapan İşçinin Maaşından Tamir Bedeli Kesilebilir mi?
Cihaz arızasında işçinin sorumluluğu
Türk Borçlar Kanunu’nun 400. maddesi, işçinin işverene kusuruyla verdiği zarardan sorumlu olduğunu düzenler. İşçinin sorumluluğu belirlenirken işin tehlikeli olup olmadığı, işçinin eğitimi ve işverenin bildiği veya bilmesi gereken yetenekleri dikkate alınır. Olağan kullanımdan kaynaklanan yıpranma ve arızalar için işçinin sorumluluğuna gidilemez. İşveren, zarar tutarını tek taraflı olarak ücretten kesemez; kesinti için işçinin yazılı onayı veya mahkeme kararı gerekir.
İşçinin sorumluluğu değerlendirilirken arızanın nedeni teknik bir raporla belirlenmelidir. İşçinin sorumluluğu ancak kusurun ispatı hâlinde doğar ve ispat yükü işverendedir. Cihazın yaşı ve amortisman durumu, işçinin sorumluluğu kapsamında istenebilecek tutarı doğrudan etkiler. İşçinin sorumluluğu konusunda uyuşmazlık çıkarsa, dava açmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur.
Resmî kaynaklar
- 6098 Türk Borçlar Kanunu - TBMM kabul metni: m.400 ve407: işçinin kusura dayalı sorumluluğu ve ücretle takas
- 4857 sayılı İş Kanunu: TBMM kabul metni: 4857 sayılı Kanun m.25,32 ve37: fesih iddiası, ücret ve kesinti kaydı
- 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu - TBMM kabul metni: Zarar, kusur ve teknik inceleme bakımından deliller
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)