Şirket Aracıyla Kaza Yapan İşçinin Maaşından Tamir Bedeli Kesilebilir mi?

Şirket aracıyla kaza yapılması, tamir faturasının tamamının işçinin maaşından otomatik kesilmesini haklı kılmaz. İşçinin kusuru, zararın gerçek miktarı, sigorta ödemesi, aracın durumu ve görevin koşulları incelenmelidir. Türk Borçlar Kanunu’nun 400. maddesi işçinin kusuruyla verdiği zarardan sorumluluğunu düzenler; 407. maddesi ise ücret borcuyla takasa ayrı sınır koyar. Zarar sorumluluğunun bulunması ile işverenin maaşı tek taraflı kesme yetkisinin bulunması aynı şey değildir.

Kaza yapmak ile kusurlu zarar vermek neden ayrılır?

Trafik kazasında bir aracın işverene ait olması, çalışanı bütün sonuçların garantörü yapmaz. Başka sürücünün kusuru, yol koşulu, araç bakımı, işverenin yükleme veya süre talimatı ve kazanın önlenebilirliği araştırılır. TBK 400, işin tehlikeli olup olmadığını, gerekli eğitim ve uzmanlığı, işçinin bilinen yeteneklerini sorumluluk değerlendirmesinde dikkate alır. İşverenin ağır bakım eksiği olan araçla görevlendirme yapması veya yeterli eğitim vermemesi, işçinin sorumluluğu tartışılırken yok sayılamaz.

İşçinin kusuru varsa bunun ağırlığı ve zararla bağlantısı belirlenmelidir. Trafik tutanağı başlangıç verisi olabilir; ancak her tutanak iş ilişkisindeki bütün kusur ve zarar sorularını tek başına çözmez. Sigorta incelemesi, bilirkişi değerlendirmesi ve olayın diğer kayıtları önemlidir. İşçinin kullandığı araçta ortaya çıkan her arızayı kazaya bağlamak da doğru değildir. Önceden var olan hasar, olağan aşınma ve yeni zarar ayrılmalıdır.

Tamir faturası gerçek zarar tutarı mıdır?

Fatura, yapılan onarımı gösterebilir; fakat işçiye yüklenebilecek zararın tamamını tek başına belirlemez. Onarımın gerekli olup olmadığı, eski parçanın yerine daha değerli parça takılması, önceden var olan arızalar ve aracın ekonomik durumu incelenebilir. Kazayla ilgisiz bakımın aynı faturaya eklenmesi, bu bedelin işçiden talep edilebileceğini göstermez. İşverenin talebi kalem kalem açıklaması ve kazayla nedensellik ilişkisini göstermesi gerekir.

Kasko, trafik sigortası veya karşı tarafça yapılan ödeme, aynı zararın iki kez tahsil edilmesini önlemek için dikkate alınmalıdır. Muafiyet, sigortanın kapsam dışı bıraktığı kalem ve sigorta şirketinin rücu talebi ayrı meselelerdir. İşveren sadece toplam faturayı gösterip ödenen sigorta tutarını gizlememelidir. İşçi de sigorta bulunmasının kendi kusurundan doğabilecek her sorumluluğu otomatik ortadan kaldırdığını düşünmemelidir. Somut kalan zarar ve kimin hangi alacağa sahip olduğu belirlenmelidir.

Maaşından kesinti için işçinin rızası gerekir mi?

TBK 407 uyarınca işveren, işçiden olan alacağını ücret borcuyla işçinin rızası olmadıkça kural olarak takas edemez. İşçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla sabit bir zarardan doğan alacaklar bakımından, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas istisnası vardır. Her trafik kazası kasten verilmiş zarar değildir. Bir kaza tutanağının varlığı da kanunun aradığı yargı kararı unsurunu kendiliğinden karşılamaz. Dolayısıyla işverenin tek taraflı bordro kesintisi ayrıca hukuken incelenir.

İşçinin imzaladığı belge varsa neyi kabul ettiği önemlidir. Araç zimmet formu, aracı teslim aldığına ilişkin kayıt olabilir; gelecekte oluşacak her belirsiz zarara ve bütün maaşın kesilmesine özgür rıza verildiğini otomatik göstermez. Somut borç kabulü, taksit anlaşması ve ücret takası onayı ayrı değerlendirilir. İşçi gerçeğe aykırı veya toplam tutarı belirsiz bir belgeyi imzaladıysa belgenin nüshasını almalı, olay ve baskı iddialarını kayıtla açıklamalıdır.

Disiplin cezası ile zarar bedeli aynı kalem değildir

İşveren aracın kullanım talimatına aykırılık için disiplin işlemi yapmak isteyebilir. Ücret kesme cezası, İş Kanunu’nun 38. maddesindeki koşullara tabidir; sözleşme dayanağı, nedenin bildirilmesi ve kanuni sınırlar incelenir. Bu para işverenin kendi zararını tahsil etmek için sınırsız kullanabileceği bir hesap değildir. İşveren tamir bedelini “ceza” olarak adlandırarak takas ve sorumluluk kurallarından kaçınamaz. Aynı olaydan doğan disiplin ve tazminat tartışmaları ayrı kurulmalıdır.

İşçi yönünden de ceza kesintisiyle tamir bedeli aynı savunma üzerinden geçiştirilmemelidir. Bordroda hangi başlığın kullanıldığı, kesintinin ne zaman ve kaç ay yapıldığı belirlenmelidir. Temel ücretin eksik ödenmesiyle harcırah veya prim hesabının düşürülmesi farklı olabilir. Kaza sonrası işverenin verdiği yazılı kararlar, sigorta yazışmaları ve ödeme dökümü birlikte saklanmalıdır. Kesintinin hukuka aykırılığı iddiası, kazanın hiç olmadığı iddiasından farklıdır.

Kaza nedeniyle işten çıkarma mümkün mü?

İş Kanunu’nun 25/II-ı bendinde işçinin kendi isteği veya savsamasıyla iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi ya da işverenin malına belirli ağırlıkta zarar vermesi düzenlenir. Bu hükmün uygulanması için olayın bütün koşulları araştırılır; her küçük sürtme veya sigortadan karşılanan kaza otomatik tazminatsız fesih sebebi değildir. Zararın ilgili ölçüte ulaşıp ulaşmadığı ve işçinin kusuru somutlaştırılmalıdır. İşverenin fesihte hangi neden ve tutara dayandığı önemlidir.

Ahlak ve iyi niyet kurallarına dayanan derhal fesihte 26. maddedeki öğrenmeden itibaren altı iş günü ve kural olarak bir yıllık süre ayrıca değerlendirilir. Kaza soruşturmasının ne zaman tamamlandığı ve yetkili kişinin hangi gün yeterli bilgi edindiği önem taşıyabilir. Bu süre, bütün tamir bedeli davaları için aynı şekilde genel dava süresi değildir. İşe iade isteyen işçi ise fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvuru süresini korumalıdır.

Örnek: Kaskonun ödediği faturanın tamamı işçiden isteniyor

Bir dağıtım çalışanının şirket aracıyla kaza yaptığını ve aracın onarıldığını düşünelim. İşveren toplam faturayı işçiye gönderiyor, ancak bedelin büyük bölümünü kasko karşılamış bulunuyor. İşverenin önce gerçek kalan zararını, muafiyeti ve kazayla ilgili kalemleri açıklaması gerekir. İşçinin kusuru da yalnız aracın onda bulunmasıyla kabul edilemez. Sigorta ödemesiyle giderilmiş aynı zararın faturadaki tam tutarla tekrar işçiden alınması mükerrer tahsil sorununa yol açar.

İşçi kazayı kabul edip bütün bedeli maaşından kestirmeyi kabul etmediğinde iki mesele ayrılmalıdır: Kazaya katkısı nedeniyle ne kadar sorumlu olduğu ve bu alacağın hangi yolla tahsil edileceği. İşveren, uygun hukuki talep ve dava yoluna başvurabilir; ücret kesintisinin koşulları ayrıca aranır. Örnekteki sigorta ödemesi, olayı basit bir “işçi hiçbir şey ödemez” sonucuna da dönüştürmez; kalan gerçek zarar ve kusur önemlidir.

Dosya için kontrol listesi

1. Kaza tutanağı, fotoğraflar ve kazayla ilgili resmî kayıtlar.
2. Araç bakım belgeleri, zimmet formu ve kullanım talimatları.
3. Onarım faturası ile kazayla ilgisiz bakımın ayrıldığı kalem listesi.
4. Sigorta poliçesi, hasar ödemesi ve varsa rücu yazıları.
5. İşçinin görev, çalışma saati, eğitim ve güzergâh kayıtları.
6. Kesinti bildirimi, rıza veya borç kabul belgesi, bordro ve banka dökümü.

İş sözleşmesinden doğan zarar ve ücret taleplerinde dava şartı arabuluculuk uygulanabilir. İşveren talebini gerçek net zarar üzerinden, işçi itirazını kusur ve ücret korunması ayrımı üzerinden hazırlamalıdır. Belgelerin eksik olduğu dosyada yalnız fatura veya yalnız kaza fotoğrafı üzerinden kesin borç ilan etmek yerine, sorumluluk ve tahsil yöntemini ayrı değerlendirmek daha doğru sonuç sağlar.

Hukuki dayanak ve ilgili okuma

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.400 ve 407; işçinin zarar sorumluluğu ve ücret takası.

4857 sayılı İş Kanunu: m.25/II-ı, 26, 38 ve 20.

Adalet Bakanlığı arabuluculuk bilgileri: 7036 sayılı Kanun m.3.

İlgili konu: İşveren Kasadaki Açığı veya Ürün Zararını Maaştan Kesebilir mi?.

Keskin Hukuk Bürosu ve Avukat Emirhan Keskin, Mersin’deki ofisinden iş uyuşmazlıklarının hukuki değerlendirilmesi ve Türkiye genelindeki dosyaların yönetimi konusunda hizmet sunmaktadır. Sözleşme, bildirim ve ödeme belgeleriyle birlikte değerlendirme için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)