İşveren Kasadaki Açığı veya Ürün Zararını Maaştan Kesebilir mi?

Kısa cevap: Kasa açığı veya hasar bulunduğu iddiası, işverene istediği tutarı tek yanlı olarak maaştan kesme yetkisi vermez. İş Kanunu m. 38'deki ücret kesme cezası ancak sözleşme veya toplu sözleşmede gösterilmiş sebeplere ve sınırlara tabidir; işçinin zarardan hukukî sorumluluğu ve alacakların takası ise ayrı kurallara göre incelenir. Önce açığın miktarı, sebebi ve işçinin kusuru somutlaştırılmalıdır.

Ücret kesme cezası ile zarar alacağı farklıdır

Ücret kesme cezasında gerekçe işçiye derhâl bildirilir; aylık kesinti iki gündeliği veya parça başı ücrette iki günlük kazancı aşamaz. Kanun, bu ceza parasının işverence elde tutulmasını değil, belirlenen hesaba yatırılmasını öngörür. Kasadaki eksik mal bedelini “ceza” adı altında bordrodan düşmek, gerçek zarar ve sorumluluk hesabı yapılması gereğini ortadan kaldırmaz.

Zararın sorumlusu nasıl belirlenir?

İşçinin kastı veya kusuru, görevi, verilen eğitim, kasa veya stoklara başkalarının erişimi, güvenlik kayıtları ve zarar miktarı birlikte incelenir. Ortak kullanılan kasanın açığı tek bir çalışana otomatik olarak yüklenemez. “Depoda fire var” deniyorsa sayım tutanağı, önceki ve sonraki stok kayıtları ve olası sistem hataları değerlendirilir. Sırf işçinin tutanağı imzalaması, zararın tamamını kabul ettiği anlamına gelmeyebilir; metnin içeriği ve imza koşulları önemlidir.

Bordro ve banka dekontunu karşılaştırın

Ücret hesap pusulasında kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. Brüt-net farkını, vergi ve sigorta kesintilerini, icra veya nafaka haczini, avans mahsubunu ve “hasar/kasa” kalemini ayrıştırın. İşverenin nakit ücretin bir kısmını kesip bordroda tam ödeme göstermesi iddiasında banka hareketi önem taşır. Bordroya atılan imzanın hangi kaydı doğruladığı da ayrıca değerlendirilir.

İşçi ne yapabilir?

1. Kesinti gerekçesini, zarar tutanağını ve bordroyu yazılı isteyin.
2. Kasa erişim kayıtları ve vardiya listesini saklayın.
3. Ücrete ilişkin eksik ödemeye yazılı itiraz edin.
4. Alacak uyuşmazlığında dava şartı arabuluculuk yolunu değerlendirin.

Ücretin geç veya eksik ödenmesi belirli koşullarda haklı fesih meselesi de yaratabilir. Ücret eksikliğine dayalı fesih ve bordro ve ihtirazi kayıt yazılarını ayrı inceleyin.

Örnek: Dört çalışan ortak kasayı kullanıyor

Bir vardiyada dört kişi aynı kasaya erişiyor, gün sonunda eksik para çıkıyor ve işveren tutarın tamamını tek çalışanın maaşından kesiyorsa önce fiilî erişim ve açık miktarı araştırılmalıdır. Kamera, kullanıcı oturum kayıtları, vardiya ve teslim tutanağı eksikliğin ne zaman oluştuğunu gösterebilir. İşverenin zarar iddiası ile işçinin kusur ve sorumluluk oranı aynı şey değildir. Kasa sayımı işçi yokken yapılmışsa bunun da tutanakla kayda geçirilmesi önemlidir.

“Cezadan” kesilen paranın akıbeti

4857 m. 38'deki ücret kesme cezası, sözleşmede öngörülen sebep ve üst sınırın yanı sıra paranın Bakanlıkça belirtilen hesaba yatırılmasını düzenler. İşverenin bu parayı kendi zararını kapatmak için serbestçe kullanacağı genel bir mekanizma yoktur. Eğer işveren gerçekten tazminat alacağı ileri sürüyorsa zararın meydana gelişini ve işçinin sorumluluğunu hukuken ortaya koyması gerekir. Bordroda “disiplin cezası”, “kasa zararı” veya “avans” yazılması, kesintinin hukukî niteliğini tek başına kesinleştirmez.

Ödeme emri veya icra gelirse

İşveren, maaştan kesmek yerine işçiye karşı zarar alacağı takibi başlatabilir. Bu durumda borcun dayanağı, tutarı, tebligat tarihi ve itiraz süresi hızla incelenmelidir. “Nasıl olsa haklı değil, hiçbir şey yapmayayım” düşüncesi icra takibinin kesinleşmesine yol açabilir. İşçi, zarar doğmadığını veya kusurunun bulunmadığını ileri sürüyorsa stok, kasa ve iletişim kayıtlarını zamanında toplamalıdır. Ücretin eksik ödenmesi talebiyle işverenin tazminat iddiası ayrı dosyalarda görülebilir.

Yazılı itirazın içeriği

İşçi, hangi aya ait bordroda ne kadar kesildiğini, gerçek banka ödemesini ve kesintiye neden itiraz ettiğini belirtmelidir. Olayı görmemiş tanığı tek başına kanıt saymak yerine erişim, vardiya ve kayıtların incelenmesini istemek daha somuttur. Haklı fesih düşünülüyorsa ücretin ödenmemesi ve çalışma koşullarının niteliği m. 24 çerçevesinde ayrıca değerlendirilir; aceleyle genel istifa dilekçesi verilmemelidir.

Merak edilen iki nokta

İşçi tutanağı imzaladıysa her şeyi kabul etmiş olur mu?

Tutanağın yalnızca sayımın yapıldığını mı yoksa kişisel borç ve kusur kabulünü mü içerdiği okunmalıdır. İmza zamanı, açıklama ve diğer çalışanların erişimi önem taşır. Yazılı ihtirazi kayıt olgusal itirazı görünür kılar.

İşveren avans adı altında kesinti yaparsa?

Gerçek avans ödemesi varsa mahsubu belgelendirilir. Hiç ödenmemiş bir avansı bordroda göstererek kasa açığını gizlemek başka bir uyuşmazlık yaratır. Banka dekontu, avans talep formu ve ücret pusulası karşılaştırılarak gerçek ödeme akışı tespit edilir.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)

Hukuki dayanak ve resmî kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu m. 32, 37-38
• Türk Borçlar Kanunu, hizmet sözleşmesinde işçi sorumluluğu
• Adalet Bakanlığı arabuluculuk SSS