İşveren İş Vermeden Bekletiyorsa Maaş Öder mi?

İşveren iş vermiyorsa, çalışmaya hazır işçinin yalnız fiilen üretim yapmadığı gerekçesiyle ücretinin kesilmesi doğru değildir. İşçinin işyerinde her an çalışmaya hazır halde işi bekleyerek geçirdiği süre, İş Kanunu'nun 66. maddesinde çalışma süresinden sayılır. İşverenin işi kabul etmemesi veya kendi kusuruyla çalışmayı engellemesi halinde Türk Borçlar Kanunu'nun 408. maddesi de ücret borcunu düzenler. Ancak işçinin çalışmaya hazır olması ile kendi isteğiyle işe gelmemesi aynı değildir.

İşyerinde beklemek çalışma süresi sayılabilir

Makineye malzeme gelmesini, iş emrinin hazırlanmasını veya müşterinin yönlendirilmesini bekleyen çalışan fiilen her dakika üretim yapmayabilir. Buna rağmen işverenin emrine hazır tutuluyorsa bu sürenin tümünü ücretsiz boş zaman saymak mümkün değildir. Beklemenin kimin talimatıyla olduğu, işçinin serbestçe ayrılıp ayrılamadığı ve hangi görevi üstlenmeye hazır bulunduğu belirlenir. İşverenin planlama veya iş dağıtımı tercihi çalışanın üzerinde sınırsız bir ücret kaybına dönüştürülemez.

Bu durum gerçek ara dinlenmesinden ayrılır. İşçinin kendi zamanını serbestçe kullanabildiği yemek molası ile iş çıkması halinde hemen müdahale etmek zorunda olduğu bekleme aynı nitelikte değildir. Beklemenin bordro veya puantajda hangi başlıkla gösterildiği tek başına yeterli olmaz. Fiilen verilen talimat, görev düzeni ve çıkışa izin verilip verilmediği önemlidir. Çalışma kaydı ile günlük işleyiş arasında çelişki varsa açıklanmalıdır.

İşveren iş görmeyi kabul etmiyorsa

TBK 408, işverenin işin yapılmasını kusuruyla engellemesini ve iş görme borcunu kabulde temerrüde düşmesini düzenler. Koşullar gerçekleşirse işveren ücreti ödemekle yükümlüdür; işçiden kabul etmediği çalışmayı daha sonra ücretsiz biçimde tamamlamasını isteyemez. Bu nedenle “bu ay sana iş veremedim, gelecek ay aynı parayla iki kat çalışacaksın” yaklaşımı yalnız bu gerekçeyle haklı görülemez.

İşçi bakımından ise iş sözleşmesine uygun işi yapmaya hazır bulunma önemlidir. Çalışan kendisine uygun şekilde verilen görevi hiç yerine getirmek istemiyorsa, her olay işverenin temerrüdü sayılmaz. İşverenin işi engellemesi ile işçinin hastalık, izin veya başka nedenle çalışamayışı ayrılır. İş ilişkisi sona ermişse de sona erme sonrası bütün dönem doğrudan bu maddeyle ücret alacağına çevrilemez; fesih tarihi ve hukuki niteliği ayrıca belirlenir.

Evde bekle denildiğinde nasıl kayıt tutulur?

İşverenin “yeni talimat gelene kadar evde bekle” mesajı verdiği durumda, bunun ücretli bekleme mi, izin önerisi mi veya fesih iradesi mi olduğu açıklığa kavuşturulmalıdır. Çalışanın görev yapmaya hazır olduğunu ve hangi tarihte nerede işe başlayacağını sorması belirsizliği azaltır. Yanıtlar saklanmalı; yalnız telefon konuşmasına dayanılarak haftalar boyunca hiçbir kayıt bırakılmadan beklenmemelidir. İşçinin çağrılınca ulaşılabilir olup olmadığı da somut olayda değerlendirilebilir.

Ücretsiz izin için düzenlenen belgeyi imzalamak, daha sonra yapılacak değerlendirmeyi etkileyebilir. İmzalanacak metin gerçek görüşmeyi yansıtmıyorsa bu durum önceden açıklanmalıdır. zorunlu ücretsiz izin uygulamasında işçinin hakları, iş verilmeyen dönemle karıştırılmaması gereken başka bir başlıktır. Çalışan, kendisine bildirilmeyen bir izne ayrılmış gibi kayda geçirilmesine ilişkin itirazını tarihle ilişkilendirebilir.

Ücret hesabında her tutar aynı kalır mı?

TBK 408, işçinin engelleme nedeniyle yapmaktan kurtulduğu giderleri, başka bir işten kazandığı veya bilerek kazanmaktan kaçındığı yararları mahsup konusu yapar. Bu kural, işverenin belge göstermeden rastgele kesinti yapabileceği anlamına gelmez. Hangi giderin gerçekten ortadan kalktığı ve hangi kazancın aynı dönemle ilişkili olduğu belirlenmelidir. Bir talepte ücret dönemi, hak edilen tutar, yapılan ödeme ve tartışmalı indirim ayrı satırlarda gösterilebilir.

Parça başına veya götürü çalışma için TBK 411 ayrıca iş verme ve zamana göre ücret yönünden kurallar içerir. Buna karşılık çağrı üzerine çalışmada iş verilmese de ücret hakkı farklı bir çalışma modeline dayanır. Sözleşmenin bu modellerden hangisine ait olduğu belirlenmeden bütün bekleme dönemleri tek formülle hesaplanmamalıdır.

Varsayımsal örnek: Atölye çalışanı işe geldiği halde yönetici bir hafta boyunca görev vermemiş ve işyerinde beklemesini istemiş olsun. Çalışanın bu süreyi geçirdiğini gösteren giriş kaydı, iş talebi mesajları ve talimatlar, ücret hesabı bakımından önemlidir. İşverenin yalnız üretim adedinin sıfır olduğunu göstermesi yeterli bir cevap oluşturmaz. İncelemede çalışanın iş görmeye hazır tutulduğu gerçek düzen esas alınır.

Hukuki kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu: m.408,411.
• İş Kanunu: m.22,66.