İşveren Maaşı Market Çeki veya Ürünle Ödeyebilir mi?

İş Kanunu kapsamındaki asıl maaşı market çekiyle ödeme veya işverenin ürününü vererek kapatma, ücretin para olarak ödenmesi kuralına aykırıdır. İşverenin nakit sıkıntısı yaşaması, malın etiket değerinin maaşa eşit olması ya da çekin birçok mağazada geçmesi bu ayrımı ortadan kaldırmaz. Buna karşılık maaşa ek olarak kararlaştırılmış yemek, gıda veya başka sosyal yardımlar ayrıca değerlendirilir. Önce hangi borcun hangi araçla karşılandığı belirlenmelidir.

Alışveriş çeki neden maaşla aynı değildir?

4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesi, ücretin para ile ödenen karşılık olduğunu düzenler ve kupon veya para yerine geçtiği ileri sürülen belgelerle ücret ödenmesini yasaklar. Belirli mağazalarda harcanabilen bakiye, işçinin kira, fatura veya başka borçlarını dilediği şekilde karşılayabileceği ücretin yerini tutmaz. Çekin son kullanma tarihi bulunmaması da onu kendiliğinden kanuna uygun maaş ödemesine dönüştürmez.

Bir mobilya üreticisinin işçiye aylık ücret yerine koltuk vermesiyle market zincirinin yalnız kendi şubelerinde kullanılabilen bakiye tanımlaması aynı temel sorunu doğurur. İşçinin ürünü satıp paraya çevirebileceğinin söylenmesi, ücret ödeme yükünü işçiye aktaran bir çözümdür. İşverenin ödeme borcu, işçinin müşteri bulmasına veya çekini başkasına devretmesine bağlanamaz.

Yemek kartı ve gıda yardımı yasak mı?

Buradan işverenin hiçbir ayni yardım sağlayamayacağı sonucu çıkarılmaz. Sözleşmedeki para ücretine ek bir yemek hizmeti, gıda paketi veya sosyal yardım bulunabilir. Belirleyici nokta, bu yardımın ayrıca taahhüt edilmiş olması ile ödenmesi gereken maaşın sonradan azaltılıp yerine konulması arasındaki farktır. Bir ödemeye bordroda “sosyal yardım” yazılması, gerçekte hangi alacağın karşılandığının incelenmesini engellemez.

Önceki aylarda ödenen para ücretinin aynı kalıp kalmadığı, iş sözleşmesi ve varsa toplu iş sözleşmesi kontrol edilmelidir. Yemek kartının izin günlerinde yüklenip yüklenmeyeceği ise farklı bir sorudur; izin ve rapor günlerinde yemek kartı uygulamasının dayanağı ayrıca incelenir. Maaşın kuponla kapatılmasıyla mevcut yan hakkın kullanım koşulları birbirine karıştırılmamalıdır.

İşçi işverenin ürününü almaya zorlanabilir mi?

Türk Borçlar Kanunu'nun 407. maddesi, ücretin işveren yararına kullanılmasını öngören anlaşmaları geçersiz sayar. Maaş yatırıldıktan hemen sonra belirli bölümünün işverenin mağazasında harcanmasının şart koşulması bu nedenle ayrıca değerlendirilir. Kâğıt üzerinde para hareketi bulunması, zorunlu geri harcama düzenini kendiliğinden hukuka uygun hale getirmez.

İşçinin kendi ihtiyacı için özgürce alışveriş yapması ise farklıdır. İşverenin aynı zamanda satıcı olması, her alışverişi yasaklamaz. Ancak satın alma talebi, bedel, teslim ve ücret hesabıyla bağlantı açık olmalıdır. İşverenin kendi satış alacağını maaştan tek taraflı düşmesiyle gerçek ve ayrı bir alışveriş işlemi aynı kabul edilemez; takasın şartları da ayrıca incelenir.

Hangi kayıtlar saklanmalı?

• İş sözleşmesindeki maaş ve sosyal yardım hükümleri.
• Önceki ayların bordroları ve banka ödeme kayıtları.
• Çek veya kartın yükleme tutarı, kullanım koşulları ve işlem dökümü.
• Ürün teslim belgesi ile maaştan düşülen tutarın açıklaması.
• İşverenin ödeme değişikliğini bildirdiği mesaj veya yazı.

Örneğin işçinin para ücretinin bir bölümü yatırılıp kalan kısmı için alışveriş kodu gönderilmişse, talepte iki kalem ayrı gösterilir. Kodun gönderildiği gün, bakiyesi ve kullanılıp kullanılmadığı dürüstçe açıklanmalıdır. Kullanılmış bir tutarı gizleyerek aynı ekonomik değeri iki kez istemek doğru değildir; ancak kullanımın hukuki sonuçları da maaşın baştan kanuna uygun ödendiği varsayımıyla çözülemez.

Ücret talebi nasıl somutlaştırılır?

İşverene hangi ayın ücretinden ne kadarının para olarak ödenmediği yazılı bildirilerek ödeme ve bordro açıklaması istenebilir. Çekin teslim alındığını gösteren belgeyle ücretin eksiksiz tahsil edildiğini söyleyen belge aynı değildir. İmzalanacak metnin açıklaması okunmalı, alınmayan para alınmış gibi gösterilmemelidir. Belgelerin bir nüshası saklanmalıdır.

İşçilik alacağı için dava açılması düşünülüyorsa dava şartı arabuluculuk uygulanır. Ücretin eksik ödenmesinin sözleşmenin devamına etkisi ve ücret nedeniyle haklı fesih ayrıca değerlendirilmelidir. Çekin sunulduğu tek bir olaydan bütün tazminatların otomatik doğduğu sonucu çıkarılmaz; talep, gerçek ücret düzeni, ödeme günü ve eldeki kayıtlarla kurulmalıdır.

Hukuki kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu: m.32 ve37; ücretin para olarak ödenmesi ve hesap pusulası.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.407; takas ve ücretin işveren yararına kullanılması.
• Adalet Bakanlığı Uzman Arabuluculuğa Giriş Kitabı: 7036 sayılı Kanun m.3; işçilik alacağında dava şartı.