On Beş Yaşını Bitirmeyen Tanık Hukuk Davasında Yemin Eder mi?

Hukuk davasında tanık, dinlendiği sırada on beş yaşını bitirmemişse yeminsiz dinlenir. HMK 257, yaşın olayın gerçekleştiği güne değil dinleme anına göre değerlendirilmesini öngörür. Yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayacak derecede ayırt etme gücü olmayan kişi de aynı maddede yeminsiz dinlenecekler arasındadır. Yeminsiz dinlemek, tanığın hiç dinlenemeyeceği veya beyanının otomatik geçersiz olduğu anlamına gelmez. Mahkeme, anlatımı ilgili olay ve diğer delillerle birlikte değerlendirir.

On beş yaş sınırı hangi gün kontrol edilir?

Maddenin ifadesi, tanığın dinlendiği sıradaki yaşına ilişkindir. Tanık olayı on dört yaşındayken görmüş fakat mahkemede dinlenirken on beş yaşını bitirmiş olabilir. Yaş istisnasını sadece olay tarihindeki duruma göre uygulamak doğru değildir. Doğum tarihiyle dinleme tarihi karşılaştırılır. Tanığın kimlik bilgileri mahkemece belirlenir; yaş hakkında tahmine dayalı bir açıklamayla yetinilmemelidir.

On beş yaşını bitirmiş olmak, ayırt etme gücüne ilişkin diğer koşulun hiç incelenmeyeceği anlamına da gelmez. Yeminin niteliği ve önemini kavramaya ilişkin özel durum bulunabilir. Buna karşılık sırf anlatımı beğenilmeyen bir tanığın ayırt etme gücünün bulunmadığı ileri sürülemez. Somut neden gösterilir; değerlendirme mahkemeye aittir. Yaş ve kavrama durumu iki farklı kanuni ölçüttür.

Yemin verilmese de doğru anlatım gerekir

Tanık, gördüğü veya gerçekten bildiği olayı açıklamalıdır. Yemin verilmemesi, gerçeğe aykırı bilgi verme serbestisi yaratmaz. Çocuğun olayın hangi bölümünü bizzat gördüğü, hangi kısmını başkasından duyduğu belirlenir. Tarih veya miktarı hatırlamadığında bunları tahminle tamamlaması beklenmez. Mahkemede Tanıklık Yaparken Hatırlamadığım Sorulara Nasıl Cevap Vermeliyim? gerçek hatırlama sınırının nasıl açıklanacağını ayrıca anlatır.

Bir yetişkinin önceden hazırladığı cümlelerin çocuk tarafından tekrarlanması, çocuğun bağımsız bilgi kaynağını göstermeyebilir. Mahkemenin anlamlandıracağı şey yalnız kullanılan kelimeler değil, bilginin nasıl edinildiğidir. Çocuğa ne söylemesi gerektiği dayatılmamalıdır. Anlamadığı soruda açıklama ihtiyacı ortaya çıkabilir. Beyanın değerlendirilmesinde olayın zamanı, çocuğun algısı ve anlatımın diğer kayıtlarla ilişkisi önemlidir.

Hukuk ve ceza yargılamasının ayrımı

Bu yazının dayanağı, hukuk mahkemesinde uygulanacak HMK 257’dir. Ceza yargılamasında CMK 50 ve 51 farklı düzenlemeler içerir. Ceza Davasında Yakın Akraba Tanık Yemin Eder mi? ceza dosyasında akraba tanığın yemin durumunu açıklar. Ceza dosyasındaki suça iştirak bağlantısına ilişkin yeminsiz dinleme kategorilerini, aynı biçimde HMK 257’ye eklemek doğru değildir. Önce hangi yargılamada ve hangi sıfatla kişinin dinleneceği belirlenmelidir.

Akrabalıktan kaynaklanan tanıklıktan çekinme hakkı da yeminsiz dinlemeden farklıdır. Çocuk bir tarafla yakınlık ilişkisi içinde olabilir; bu durumda çekinme ve ilgili usul ayrıca değerlendirilir. Yaş nedeniyle yeminsiz dinleniyor olması, başka bütün tanık haklarını ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde bir akrabanın tanıklık yapmayı seçmesi, hukuk yargılamasında herkesin otomatik yeminsiz dinleneceği sonucunu vermez.

Duruşma kaydı ve sonucun değerlendirilmesi

Kimlik ve doğum tarihi, yemin verilip verilmediği ve uygulanmışsa istisnanın nedeni tutanaktan kontrol edilebilir. HMK 256’da tanığa görevin öneminin anlatılması düzenlenir. 257’deki istisnaya girmeyen tanıkların yemini ise 258’e göre dinlenmeden önce gerçekleştirilir. Normal tanık yemini, davanın tarafına teklif edilen ayrı yemin deliliyle karıştırılmamalıdır; muhatap ve usul farklıdır.

Yeminsiz dinlenmiş bir çocuğun anlatımı tek başına kesin doğru veya kesin yanlış ilan edilemez. İlgili vakıanın hangi delillerle desteklendiği incelenir. Usulün yanlış uygulandığı düşünülüyorsa somut yaş, dinleme tarihi ve tutanak gösterilmelidir. Tanığın yaşı nedeniyle bütün davanın mutlaka aynı yönde sonuçlanacağı veya her beyanın değersiz sayılacağı vaadi verilemez. Doğru değerlendirme, yaş istisnasını ve olayın gerçek bilgi kaynağını birlikte ele alır.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Yemin verilmeyen tanığın beyanının değeri

Yemin verilmeyen küçük yaştaki tanığın beyanı, hukuk yargılamasında tamamen değersiz sayılmaz. Hâkim, bu beyanı diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir ve tanığın yaşını, olayı algılama ve anlatma yeteneğini dikkate alır. Çocuğun ifadesinin yönlendirmeden uzak bir ortamda alınması, beyanın güvenilirliği açısından büyük önem taşır. Gerektiğinde pedagog veya uzman desteğine başvurulabilir.

Tanığı gösteren taraf, küçük yaştaki tanığın dinlenmesinin gerçekten gerekli olup olmadığını önceden değerlendirmelidir. Aynı vakıa yetişkin tanıklar veya belgelerle ispat edilebiliyorsa, çocuğun yargılama sürecine dahil edilmemesi hem onun yararına hem de davanın sağlıklı yürümesine katkı sağlar. Aile hukukuna ilişkin davalarda çocuğun dinlenmesi ise tanıklıktan farklı bir amaç taşır ve çocuğun görüşünün alınmasına yöneliktir.

Karşı taraf, küçük tanığın beyanının etki altında kaldığını veya olayı bizzat görmediğini ileri sürebilir. Bu itirazların duruşma tutanağına geçirilmesi ve somut gerekçelere dayandırılması gerekir. Hâkim, tanık beyanını değerlendirirken bu itirazları da gerekçeli kararında tartışmakla yükümlüdür.

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — Adalet Bakanlığı — HMK m. 256, 257, 258