Ceza Davasında Yakın Akraba Tanık Yemin Eder mi?

Sanığın yakın akrabası olan tanık, kanundaki hısımlık şartlarını taşıyorsa tanıklıktan çekinebilir. Tanıklık yapmayı seçerse yemin verilip verilmemesi hâkim veya mahkemenin takdirindedir; tanık ayrıca yemin etmekten de çekinebilir. Bu hakların bildirilmesi gerekir. Yeminsiz dinlenmek, gerçeğe aykırı konuşma izni veya beyanın otomatik geçersizliği değildir.

Yakınlık her olayda aynı kapsamı taşımaz

CMK 45 tanıklıktan çekinebilecek kişileri belirler. Şüpheli veya sanığın nişanlısı, evlilik bağı kalmasa da eşi, üstsoy ve altsoyu, belirli derecede kan ve kayın hısımları ile evlat edinme bağı bulunanlar hüküm kapsamında değerlendirilebilir. “Aileden biri” şeklindeki genel açıklama hukuki dereceyi tek başına göstermez. Tanığın sanıkla ilişkisi somut olarak belirlenmelidir; mahalle veya aile dostluğu aynı hısımlık değildir.

Kan hısımlığında üçüncü derece dahil, kayın hısımlığında ikinci derece dahil sınırlar önemlidir. Anne, baba, çocuk ve kardeş örnekleriyle daha uzak akrabalar ayrılır. Derece hesabı ve evlilik bağı bakımından nüfus kayıtları gerekebilir. Sanığın birden fazla olduğu dosyada tanığın her sanıkla ilişkisi aynı olmayabilir. Bir sanık yönünden çekinme hakkı bulunması diğer olay bölümleriyle ilişkide ayrıca değerlendirilir.

Çekinme hakkı bildirilmeden dinleme

Tanıklıktan çekinme hakkı, kişinin duruşmada kendi kendine keşfetmesi beklenen bir ayrıntı değildir. Yetkili makam hısımlık ilişkisini belirleyerek hakkı açıklamalıdır. Tutanakta tanığın kimlik ve yakınlık durumu ile hak bildirimi görünmelidir. “Tanık geldiğine göre vazgeçti” biçimindeki varsayım yeterli değildir. Kişi çağrı üzerine gelmiş olabilir; duruşmaya gelmekle tanıklık yapma tercihi aynı şey değildir.

Tanık daha önce beyanda bulunmuş olsa da çekinme hakkı bakımından güncel durumu ve usul ayrıca incelenir. Önceki ifadenin nasıl alındığı, hısımlık sorulup sorulmadığı ve bildirim yapılıp yapılmadığı önemlidir. Duruşmada tanıklıktan çekinen kişinin önceki tanık ifadesine ilişkin tutanak, CMK 210/2 uyarınca okunamaz. Bu kural, yalnız yemin etmekten çekinmeyle aynı değildir. Tanıklık yapmayı seçip yeminden çekinen kişinin güncel beyanı ise kendi koşullarıyla değerlendirilir.

Tanıklığı seçen akraba yemin etmek zorunda mı?

CMK 51, 45. madde gereğince çekinebilecek kişilere yemin verilip verilmemesini hâkim veya mahkemenin takdirine bırakır. Ayrıca tanığın yemin etmekten çekinebileceği açıkça düzenlenir ve bunun kendisine bildirilmesi gerekir. Dolayısıyla akrabanın tanıklık yapmak istemesi, yemini de mutlaka kabul ettiği anlamına gelmez. İki tercih ayrı açıklanabilir.

Yemin verilmemesiyle tanığın sözü hiçbir değere sahip olmaz şeklinde sonuç çıkarılamaz. Mahkeme anlatımın içeriğini, gözleme dayalı olup olmadığını ve diğer delillerle ilişkisini değerlendirir. Yakınlık, güvenilirlik tartışmasında dikkate alınabilir fakat akraba tanıkların tamamı baştan yok sayılmaz. Aynı şekilde yemin edilmesi anlatılan her olayın kesin doğru olduğunu göstermez. Çelişkiler ve dış deliller her iki durumda da incelenir.

Çocuğun veya suç ortağının yeminsiz dinlenmesi farklıdır

CMK 50, dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış kişilerin ve yeminin anlamını kavrayamayacak olanların yeminsiz dinlenmesini düzenler. Suça iştirak veya ilgili kayırma ve delil müdahalesi yönünden şüpheli, sanık ya da hükümlü olanlar için de özel düzenleme bulunur. Bu durumlar, akrabanın yemin etmekten çekinmesinden farklı kanuni sebeplerdir. Tanığın birden fazla niteliği varsa bunlar birlikte belirlenir.

Örneğin on dört yaşındaki çocuk hem sanığın yakın akrabası olabilir hem yaş nedeniyle yeminsiz dinlenir. Bu iki güvenceyi birbirine karıştırmak doğru değildir. Şüpheli sıfatı taşıyan kişinin tanık gibi dinlenmesi ise kendisini suçlayıcı açıklamaya zorlanmama hakkıyla ayrıca bağlantılıdır. CMK 48 uyarınca kişinin kendisi ve belirli yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinme hakkı da vardır.

Gerçeği söyleme yükümlülüğü devam eder

Yeminsiz dinlenmek, bilinçli şekilde yalan söyleyebilme hakkı değildir. Tanık, bilmediği konuda tahmin yürütmek yerine bilmediğini söylemelidir. Bizzat gördüğü olayla başka bir aile üyesinden duyduğunu ayırması gerekir. Kimin ne söyleyeceğini önceden birlikte belirleyip aynı anlatıyı ezberlemek hukuki tanıklık hazırlığı değildir. Tanığın rolü gözlem ve bilgisini doğru açıklamaktır.

Sorunun kendisini veya yakınını suçlama ihtimali varsa bunu çekinme hakkı çerçevesinde açıklayabilir. Her hoşuna gitmeyen soruya cevap vermeme serbestisi bulunmaz. Şahsın hangi hukuki sıfatla dinlendiği, yakınlığı ve sorunun konusu belirlenir. İlgili hakkın kullanılması tutanağa geçirilmelidir. Mahkemenin soruyu reddetmesi veya yönlendirmesi de kayıt üzerinden denetlenebilir; sonradan yalnız sözlü hatırlamaya bırakılmamalıdır.

Duruşma ve delil denetiminde gerekli belgeler

• Tanığın sanıkla ilişkisini gösteren nüfus veya evlilik kaydı.
• Tanık çağrısı ve hangi sıfatla çağrıldığına ilişkin belge.
• Önceki ifade tutanağı ve duruşma dinleme kaydı.
• Çekinme ve yemin bildiriminin tutanaktaki bölümü.
• Beyanın başka delillerle çeliştiği somut kayıtlar.

Tutanakta “yeminli dinlendi” yazması, bildirimin nasıl yapıldığını tek başına göstermeyebilir. Tanığın yemin etmekten çekinebileceği açıklanmış mı, kendi tercihi ne olmuş araştırılır. Usul itirazı yapılacaksa duruşmada açıkça belirtilip tutanağa geçirilmesi önemlidir. Beyanın gerçeğe uygunluğu yönündeki itiraz ise farklıdır; tarih, gözlem imkânı ve çelişen belge üzerinden kurulmalıdır.

Varsayımsal örnek ve kanun yolu incelemesi

Sanığın kardeşinin olay sırasında yanında bulunduğunu düşünelim. Kardeş tanıklık yapmak istiyor fakat yemin etmek istemiyor. Mahkeme önce hısımlığı ve çekinme hakkını açıklar; tanıklık tercihini kayda alır. Yemin yönünden CMK 51 çerçevesinde durum belirlenir. Tanık bildiği olayları doğru anlatır. Savunma veya katılan, bu anlatımın kamera ve tarih kayıtlarıyla ilişkisini tartışabilir.

Hüküm kurulmuşsa usul hatası ve beyan değerlendirmesi açık kanun yolu kapsamında incelenir. Ceza istinafında güncel genel süre gerekçeli hükmün tebliğinden iki haftadır; karar türü ve geçiş düzenlemesi kontrol edilir. Sık hata, bütün akrabaların mutlaka yeminsiz dinleneceğini veya hiçbirinin yemin etmeyeceğini sanmaktır. Kanun hem mahkemenin takdirini hem tanığın yemin etmeme hakkını birlikte düzenler.

Akrabalık belgesi ne zaman gerekir?

Tanığın yakınlık derecesi tartışmalıysa aile bağını gösteren kayıt, taraf sıfatlarıyla birlikte incelenebilir. Örneğin eski eşin yakınlarıyla sanığın kendi kardeşinin durumu aynı akrabalık açıklamasıyla değerlendirilmemelidir. Duruşmada bu bağı açıkça söylemek ve tutanağa geçirilmesini istemek, tanığın hangi güvenceden yararlanabileceğinin belirlenmesine yardımcı olur. Belge ihtiyacının kapsamı somut tartışmaya göre belirlenir; bütün aile nüfus bilgilerinin gereksiz yayılması uygun değildir. Tanık, akrabalığı gizleyerek yemin sorununu çözeceğini düşünmemeli, mahkemeye doğru ve anlaşılır açıklama yapmalıdır. Bilgilendirmenin ve tercih açıklamasının kaydı daha sonraki denetimde önem taşır.

Sık sorulan sorular

Dosyanın değerlendirilmesi

Hısımlık kaydı, önceki ifade ve tanığın dinlendiği duruşma tutanağı üzerinden çekinme bildirimi, yemin tercihi ve anlatımın delillerle ilişkisi incelenebilir. Mersin merkezdeki ofisimizden Türkiye genelindeki dosyaların hukuki değerlendirmesi ve sürecin yönetilmesi için iletişim sayfamız üzerinden başvurabilirsiniz. Sonuç yetkili makamın incelemesine ve dosyaya bağlıdır.

Bağlantılı konular: Tanığa doğrudan soru; Ceza istinafında tebliğ ve süre; Savcılığa şikâyette gerekli belgeler.

Hukuki dayanak ve resmî kaynaklar

• 5271 sayılı CMK 45, 48, 50 ve 51: yakınların tanıklıktan veya yeminden çekinmesi, kendini suçlayıcı sorular ve yeminsiz dinlenen kişilerin kanuni durumu. CMK 210/2: duruşmada tanıklıktan çekinen kişinin önceki ifade tutanağının okunamaması.