Haftada Kırk Beş Saat Dolmadı Ama Günde On Bir Saat Aşıldı: Fazla Mesai Doğar mı?

Günlük 11 saati aşan fazla mesai, haftanın toplam çalışması kırk beş saate ulaşmamış olsa da gündeme gelir. İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği günlük üst sınırı on bir saat olarak düzenler ve bu sınırın aşılmasında fazla çalışma hükümlerine gönderme yapar. Bu nedenle “haftalık toplamın az, fazla mesain yok” cevabı tek başına yeterli değildir. Hesapta işyerinde bulunulan süre, gerçek ara dinlenmesi ve fiilen çalışılan saatler ayrılır.

Haftalık ölçü ile günlük üst sınır birlikte uygulanır

İş Kanunu 41’de haftalık kırk beş saati aşan çalışma temel fazla çalışma ölçüsüdür. Bunun yanında 63. madde ve çalışma süreleri yönetmeliği günlük on bir saat sınırını korur. Haftalık sürenin farklı günlere dağıtılabilmesi, bir günün sınırsız biçimde uzatılabileceği anlamına gelmez. Günlük sınır işçinin dinlenmesini ve sağlığını ilgilendiren ayrı bir kuraldır.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 10 Ocak 2023 tarihli, 2022/16457 esas ve 2023/169 karar sayılı metninde de haftalık kırk beş saat aşılmasa dahi günlük on bir saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti gerektiği açıklanır. Yazının sonundaki bağlantı, bu kararın dergide yayımlanan metnine yönelir. Karar, günlük ve haftalık hesabın neden ayrı kontrol edildiğini gösterir; somut ücret hesabının delillerle kurulması gereğini ortadan kaldırmaz.

İşyerinde on iki saat kalmak her zaman on iki saat çalışma mı?

İşçinin giriş ve çıkış saatleri önemli delildir, ancak gerçek ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Örneğin on üç saatlik vardiya içinde gerçekten serbest kullanılan bir saat ara dinlenmesi varsa net süre on iki saat olabilir. İşyerinde bulunulan toplam süreyle çalışma süresini aynı kabul etmek hesabı değiştirebilir. Mola adı verilen sürenin fiilen nasıl geçirildiği araştırılmalıdır.

Çalışan yemekte de müşteri çağrılarına cevap veriyor, makineyi kontrol ediyor veya görev yerini bırakamıyorsa bordrodaki bütün mola süresinin gerçekten dinlenme olup olmadığı tartışılır. Öte yandan kişinin işyerinde kişisel amaçla kalması da otomatik çalışma değildir. Ara dinlenmesinin süresi, kullanımı ve kanuni asgari düzeni birlikte incelenir. İşverence standart olarak yazılmış “iki saat mola” kaydı, bu molanın fiilen kullanıldığını tek başına kesinleştirmez.

Denkleştirme günlük aşımı silemez

Denkleştirme, yoğun dönemlerden sonra daha az çalışılarak belirli dönem içinde haftalık ortalamanın korunmasına yönelik bir uygulamadır. Geçerli koşulları bulunduğunda bazı haftalardaki yoğun çalışma farklı değerlendirilir. Ancak çalışma süreleri yönetmeliği günlük on bir saat sınırını denkleştirme halinde de korur. Bir gün çok uzun çalışıp ertesi gün izin verilmesi, günlük aşımın her durumda yok olduğu anlamına gelmez.

İşverenin yalnız “bizde denkleştirme var” demesi yeterli kabul edilmemelidir. Anlaşma, dönemin başlangıç ve bitişi, yoğun ve azaltılmış çalışma planı ile uygulamanın kanuni şartları kontrol edilir. Özellikle hangi saatlerin günlük sınırı aştığı önce saptanır. Hesap, işverenin aylık toplam saatini dörde bölmesiyle bitirilmemelidir. Günlük kaydı bulunmayan genel bir ortalama, belirli tarihte yaşanan aşımı görünmez hâle getirebilir.

Varsayımsal örnek: üç günlük yoğun vardiya

Bir çalışanın üç ayrı günde, gerçek ara dinlenmesi düşüldükten sonra on ikişer saat çalıştığını ve diğer günlerde çalışma yapmadığını düşünelim. Haftalık toplam otuz altı saattir. Buna rağmen her gün on bir saati aşan bir saat bulunduğu için üç günlük aşım, fazla çalışma yönünden ele alınır. Haftalık kırk beş saat eşiğinin aşılmamış olması günlük korumayı ortadan kaldırmaz.

Çalışanın on iki saat işyerinde bulunduğu fakat bir saat gerçek mola yaptığı durumda ise net çalışma on bir saat olabilir; bu örnekte günlük aşım çıkmaz. Sonuç, vardiya adından veya giriş çıkış toplamından değil, gerçek çalışmadan hareketle belirlenir. Varsayımsal olay gerçek bir müvekkil dosyasına dayanmaz. Haftalık sınırı ve günlük sınırı birbirinden ayırarak hangi kayıtların gerekli olduğunu anlatmak amacıyla kurulmuştur.

İki ayrı ölçü aynı saati iki kez ücretlendirmez

Bazı haftalarda hem günlük on bir saat hem haftalık kırk beş saat aşılabilir. Böyle bir hesapta aynı çalışma saatinin iki kez fazla mesai sayılmamasına dikkat edilir. Bilirkişi günleri ayrı inceler, haftalık toplamı oluşturur ve kesişen süreleri ayırır. Yalnız günlük aşımın toplamıyla haftalık aşımın toplamını üst üste eklemek hatalı bir sonuç oluşturabilir.

Saat başına ücret belirlenirken geçerli ücret, çalışma dönemi, sözleşmedeki düzenleme ve daha elverişli toplu iş sözleşmesi dikkate alınır. İş Kanunu 41’deki fazla çalışma zam oranı genel olarak yüzde ellidir. Bordroda daha önce ödenmiş gerçek fazla çalışma bedelleri de aynı dönemin hesabından değerlendirilir. “Bütün fazla mesai maaşa dâhil” kaydı veya serbest zaman uygulaması varsa bunun kapsamı ve geçerliliği ayrı araştırılmalıdır; tek bir cümleyle bütün günlük aşımın ödenmiş olduğu varsayılmaz.

Çalışma kayıtlarında hangi bilgiler korunmalı?

Giriş çıkış kayıtları, vardiya çizelgeleri, iş emri, teslim saatleri, görev mesajları ve işyerinin çalışma sistemine ilişkin belgeler aynı kronolojiye yerleştirilebilir. Çalışma Süreleri Yönetmeliği 9 işverenin süreleri uygun araçlarla belgelemesini düzenler. Kayıt sadece ay sonunda yazılan tek bir toplamdan ibaretse gerçek günlük dağılımı açıklayan ek belgeler önem kazanır.

Tanık delilinde tanığın aynı dönemde ve aynı çalışma düzeninde bulunup bulunmadığı belirtilmelidir. İşyerinden ayrılmış bir kişinin sonraki ayları doğrudan bildiği varsayılmamalıdır. İmzalı bordro, banka ödemesi ve varsa ihtirazi kayıt da ispat değerlendirmesine etki eder. Kişi kendi günlük notlarını saklayabilir, ancak sonradan hazırlanan bir listeyi değişmez resmi kayıt gibi sunmamalıdır. Başka çalışanların özel hesaplarına veya işveren sistemlerine izinsiz girilerek belge toplamak hukuka uygun yöntem değildir.

Gece çalışması ve telafi çalışması ayrı kontrol edilir

Bu yazı günlük on bir saat sınırına odaklanır. Gece çalışması için farklı üst sınır ve işin türüne göre istisnalar bulunabilir. Günlük on bir saat aşılmadığı söylenerek gece çalışmasına ilişkin bütün ücret taleplerinin reddedileceği sonucu çıkarılmamalıdır. Gece vardiyası, çalışmanın niteliği ve kanuni istisna ayrıca incelenir; ilgili yazıya aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir.

İşverenin telafi çalışması olarak adlandırdığı ek çalışma da kendi koşullarına tabidir. Çalışma süreleri yönetmeliğinde günlük sınır telafi yönünden de korunur. İzin verilen bir günün sonradan telafi edilmesi, işçinin diğer günlerde sınırsız saat çalıştırılmasına gerekçe olamaz. Bordroda farklı isimler kullanılması, sürenin gerçekte ne zaman ve nasıl çalışıldığını değiştirmez. Dosyada normal vardiya, gece görevi ve telafi planı ayrı sütunlarda gösterilmelidir.

Talep hazırlanırken çalışma tablosu nasıl kurulmalı?

Tabloda tarih, giriş, çıkış, gerçek mola, net çalışma, günlük aşım ve o haftanın toplamı gösterilebilir. Yanına ilgili kayıt veya tanık bilgisi eklenir. Böyle bir düzen, uyuşmazlığın hangi saatler üzerinde yoğunlaştığını açıklar. İşçinin farklı işlerde veya şubelerde aynı gün çalışması varsa bunun da toplam çalışma değerlendirmesine yansıtılması gerekir; süreler yalnız cihaz bazında parçalanmamalıdır.

İşçi–işveren fazla çalışma ücreti uyuşmazlığında dava şartı arabuluculuk ve iş mahkemesi yolu dikkate alınır. Talepte yalnız aylık tahmini rakam yerine çalışma dönemleri ve hukuki ölçüler belirtilmelidir. Zamanaşımı, ödeme kayıtları ve varsa fesih iddiası ayrıca incelenir. Günlük sınırın ihlali ile ödenecek tutar farklı inceleme basamaklarıdır. Saatin ispatı, geçerli ücretin belirlenmesi ve önceki ödemenin mahsubu tamamlanmadan kesin alacak miktarı açıklanmamalıdır.

Sık sorulan sorular

İlgili yazılar ve hukuki dayanaklar

Gece vardiyasında yedi buçuk saati aşan çalışma · Fazla mesai kayıtlarının sonradan değiştirilmesi

• Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3–5 ve 9: günlük sınır, denkleştirme ve kayıt
• 4857 m.41,63,68: fazla çalışma ve ara dinlenmesi
• Yargıtay 9. HD 10.01.2023, E.2022/16457 K.2023/169: dergide yayımlanan karar metni
• İşçi–işveren fazla çalışma alacağında arabuluculuk

Başvuru belgeleri ve iletişim

İnceleme için vardiya çizelgeleri, giriş çıkış dökümleri, görev mesajları, mola düzenine ilişkin belgeler, imzalı bordrolar ve banka ödemeleri hazırlanabilir. Kayıt değişikliği varsa önceki sürüm korunmalıdır. Tanıkların hangi tarihlerde birlikte çalıştığını belirtmek, günlük aşımın hangi dönem için ispatlanabileceğini açıklaştırır. Mersin’deki hukuk büromuzdan Türkiye genelindeki dosyalar için belge incelemesi ve hukuki süreçlerin değerlendirilmesi amacıyla iletişim ve randevu sayfamız üzerinden başvurabilirsiniz.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)