Evlat Edinme İlişkisi Sonradan Kaldırılabilir mi?

Evlat edinme ilişkisi, taraflardan birinin sonradan pişman olmasıyla veya iki kişinin anlaşmasıyla kendiliğinden sona ermez. Türk Medeni Kanunu, ilişkinin kuruluşundaki belirli eksiklikler için mahkemeden kaldırma isteme imkânı tanır. Bu inceleme, henüz karar verilmeden önce evlat edinme başvurusundan vazgeçilmesinden farklıdır. Önce evlat edinme kararının ve dayanak dosyanın görülmesi gerekir.

Rızası alınmayan kişi ne isteyebilir?

TMK 317, yasal bir sebep olmadan rızası alınmayan kişiye dava hakkı tanır. Ancak ilişkinin kaldırılması küçüğün menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez. Dolayısıyla yalnız “benim imzam yok” açıklaması davanın mutlaka kabulünü sağlamaz. Rızanın gerekli olup olmadığı, alınmamasına ilişkin yasal bir karar bulunup bulunmadığı ve çocuğun durumu araştırılır.

Rızası aranan kişiyle dosyadan haberi olmayan başka bir akrabanın konumu aynı değildir. Davacı, hangi sıfatla rıza vermesi gerektiğini göstermelidir. Mahkeme tutanağı, nüfus kayıtları, tebligat ve rızanın aranmadığına ilişkin karar bu değerlendirmede önem taşır. Özel bir kâğıttaki imza ile mahkemede alınması gereken rızanın usulüne uygunluğu da ayrıca incelenebilir.

Diğer esaslı eksikliklerde kim dava açabilir?

318. madde, evlat edinmenin esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakat olması hâlinde Cumhuriyet savcısına ve her ilgiliye kaldırma isteme hakkı verir. Buradaki ilgililik, uyuşmazlıkla hukuki bağlantı gerektirir. Dilekçede yalnız aile içi hoşnutsuzluk anlatılması yerine, ilişkinin kurulması sırasında hangi yasal koşulun eksik olduğu açıkça belirtilmelidir.

Kanun, eksikliğin sonradan ortadan kalkmasını ve yalnız usule ilişkin eksikliklerin evlatlığın menfaati üzerindeki etkisini ayrıca gözetir. Noksanlık giderilmişse veya sadece usule ilişkin olup kaldırma evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse kaldırma yoluna gidilemez. Bu sınırlamalar, geçmişteki her işlem hatasının yıllar sonra aile bağını mutlaka sona erdireceği düşüncesini önler.

Dava için güncel süre nedir?

TMK 319’a göre dava hakkı, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçince düşer. Eski kanun metinlerinde görülebilen, evlat edinme işleminden itibaren her durumda beş yıllık üst sınır Anayasa Mahkemesinin 27 Aralık 2012 tarihli E.2012/35, K.2012/203 kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle beş yıl geçmiş olmasını tek başına güncel mutlak engel olarak göstermek doğru değildir.

Bir yıllık süre ise korunmaktadır. Başlangıç bakımından sadece kararın varlığının öğrenilmesi değil, ileri sürülen kaldırma sebebinin ne zaman öğrenildiği somutlaştırılmalıdır. Tarihli yazışmalar, dosya inceleme kayıtları ve öğrenmeyi açıklayan olaylar önem taşır. Süre konusunda anlaşmazlık varsa “nasıl olsa beş yıl kaldırıldı” düşüncesiyle beklenmemelidir; özel dava hakkının süresi yine değerlendirilir.

Sonradan kötü ilişki kurulması yeterli olur mu?

Usulüne uygun kurulmuş evlat edinmede sonradan yaşanan kavga, görüşmeme veya pişmanlık, tek başına 317 ve 318. maddelerdeki kuruluş eksikliği değildir. Anayasa Mahkemesinin E.2017/167, K.2017/172 kararında da bu sistem incelenmiştir. Evlat edinme, istenildiğinde geri alınabilecek bir bakım veya deneme sözleşmesi olarak görülmemelidir.

Şiddet, tehdit veya başka hukuka aykırı davranış bulunması hâlinde bunlara karşı koruma ve başvuru yolları ayrıca değerlendirilir. Böyle bir olayın ciddi olması, evlatlık ilişkisinin aynı nedenle otomatik kalktığı anlamına gelmez. Malvarlığı veya miras uyuşmazlığı da kendi koşullarına sahiptir. Hukuki taleplerin birbirine karıştırılmaması, doğru delilin doğru işlemde kullanılmasını sağlar.

Dosya incelemesine hangi belgeler götürülmeli?

Evlat edinme kararı, kesinleşme bilgisi, rıza tutanakları, tebligatlar ve varsa rızanın aranmamasına ilişkin karar birlikte hazırlanmalıdır. İleri sürülen eksikliğin başlangıçta mevcut olduğunu gösteren belgeler ile öğrenme tarihini açıklayan kayıtlar ayrı tutulmalıdır. Çocuğun kişisel ve sağlık bilgileri gereksiz kişilere dağıtılmadan, yargısal incelemede ihtiyaç duyulan kapsamda kullanılmalıdır.

Örneğin bir ebeveyn yıllar sonra karar dosyasına ulaşarak rızasının alınmadığını öğrenmiş olabilir. Önce rıza aranmamasını haklı kılan yasal bir kararın bulunup bulunmadığına bakılır; ardından küçüğün menfaati ve bir yıllık süre incelenir. Sadece yılların geçmiş olması veya sadece imzanın eksikliği, diğer koşullar görülmeden sonucu belirlemez. Başvurunun somut sebebi bu sıralamayla kurulmalıdır.

İlgili hukuki açıklamalar

evlat edinme başvurusunun reddi; karardan önce verilen rızanın geri alınması.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)

Resmî kaynaklar

• Türk Medeni Kanunu — Adalet Bakanlığı nüshası: m.317–319.
• Anayasa Mahkemesi E.2017/167, K.2017/172: kuruluş eksiklikleri, sonradan anlaşmazlık ve E.2012/35 K.2012/203 atfı.