Anonim Şirket Kendi Paylarını Satın Alıyor: İşlem Hangi Koşullarda Geçerlidir?

Anonim şirketten ayrılmak isteyen ortağın payını başka bir ortak yerine şirketin satın alması düşünülebilir. Bu işlem, iki pay sahibi arasındaki sıradan hisse satışından farklıdır; ödeme şirket malvarlığından yapılır. Türk Ticaret Kanunu’nun 379 ve devamı maddelerinde şirketin kendi paylarını edinmesi bakımından sermayeyi, diğer pay sahiplerini ve alacaklıları koruyan şartlar bulunur.

Şirketin kasasında para olması veya ortakların anlaşması tek başına bütün koşulların sağlandığını göstermez. Alınacak pay miktarı, bedelin tamamının ödenmiş olup olmadığı, genel kurul yetkilendirmesi ve işlemden sonra şirketin net aktif durumu incelenmelidir. Halka açık şirketlerde Sermaye Piyasası Kurulunun geri alım düzenlemeleri de ayrıca önem taşır. Bu yazı genel TTK çerçevesini açıklar.

Yüzde on sınırı neyi kapsar?

TTK 379/1, şirketin esas veya çıkarılmış sermayesinin onda birini aşacak miktarda kendi paylarını ivazlı edinmesini ve rehin olarak kabul etmesini kural olarak sınırlar. Yalnız yeni alınacak paya bakılmaz; işlem sonucu toplam durum değerlendirilir. Şirket zaten kendi paylarının bir bölümünü elinde tutuyorsa yeni edinimle birlikte oran hesaplanmalıdır.

Üçüncü kişinin kendi adına fakat şirket hesabına yaptığı edinim de kapsam dışında sayılmaz. Benzer biçimde ana şirket paylarının yavru şirket tarafından edinilmesine ilişkin hükümler vardır. Bu nedenle bir aracı kullanılması, kanuni sınırların ve sermaye korumasının otomatik olarak aşılmasını sağlamaz. İşlemin gerçek ekonomik hesabı ve finansmanı incelenir; görünürdeki alıcının adı tek başına yeterli değildir.

Genel kurul nasıl yetki vermeli?

Genel kurulun yönetim kurulunu yetkilendirmesi temel şartlardandır. Kanundaki genel yetkilendirme en çok beş yıl için geçerli olabilir. Yetkide edinilecek veya rehin kabul edilecek payların itibari değerleri ve ödenecek bedelin alt ve üst sınırları gibi unsurlar gösterilmelidir. Yönetim kurulu kanuni şartların gerçekleştiğini belirtmelidir; ucu açık bir “gereğini yapsın” cümlesiyle her işlem güvenli hâle gelmez.

Yetkilendirme kararıyla fiilî alım sözleşmesi ayrı incelenir. Yönetim kurulunun yetki süresini, pay sınırını veya bedel aralığını aşması yeni bir hukuki sorun doğurabilir. Satıcı ortağın aynı zamanda yönetim kurulu üyesi olması hâlinde menfaat çatışması ve ilgili karar usulü hükümleri de önem taşır. Her ortaklar anlaşması, şirket organının alması gereken kararın yerine geçmez.

Net aktif şartı neden önemlidir?

Pay alım bedeli düşüldükten sonra kalan şirket net aktifinin, en az esas veya çıkarılmış sermaye ile dağıtılmasına izin verilmeyen yedek akçelerin toplamı kadar olması gerekir. Bu inceleme, banka hesabındaki nakit bakiyeye indirgenemez. Bilanço kalemleri, borçlar ve ayrılması gereken yedekler birlikte değerlendirilir. Alım işleminin finansmanı şirketi görünürde varlıklı fakat gerçekte zayıf bırakabilir.

Kanundaki genel hüküm uyarınca yalnız bedellerinin tümü ödenmiş bulunan paylar edinilebilir. Satıcı ortağın sermaye borcunu henüz tamamen yerine getirmemiş olması bu nedenle önemlidir. Şirketin satıcıdan olan başka bir alacağının mahsup edilmesi planlanıyorsa bunun işlem üzerindeki etkisi ayrıca incelenir. “Hesapları kendi aramızda kapattık” açıklaması gerekli belgelerin yerine geçmez.

Şirket bu paylarla genel kurulda oy kullanabilir mi?

TTK 389, şirketin kendi paylarından doğan hakların durumunu düzenler. Şirketin edindiği kendi payları toplantı nisabının hesabında dikkate alınmaz. Bedelsiz pay edinimi istisnası dışında, şirketin devraldığı kendi payları pay sahipliği hakkı vermez. Bu nedenle yönetim kurulunun şirket kasasından pay alarak genel kurulda kendisine yeni oy yaratacağı düşüncesi doğru değildir.

Yavru şirketin edindiği ana şirket paylarında da oy ve bağlantılı haklara ilişkin özel donma hükmü vardır. Bu ayrımlar toplantı hazırlığında ve kâr dağıtımı hesabında önemlidir. Payları kimin elinde tuttuğu, edinimin türü ve ilgili organ kararları açık kayıtlarla gösterilmelidir. İşlem sonrası pay yapısını yalnız eski ortaklar listesini kopyalayarak sürdürmek hatalı nisap hesabına yol açabilir.

Kanuni istisnalar var mı?

TTK 381 ve devamında yakın ve ciddi kaybın önlenmesi, sermaye azaltımı, külli halefiyet veya bazı ivazsız edinimler gibi özel hâller düzenlenir. Bunlar kendi şartlarıyla değerlendirilir; genel yüzde on ve yetkilendirme açıklamasını her özel işleme aynen uygulamak doğru değildir. Halka açık şirketin geri alım programı için ayrıca güncel sermaye piyasası düzenlemelerine bakılmalıdır.

Kanuna aykırı edinilmiş veya rehin alınmış payların durumu da özel hükümlere tabidir. TTK 385, ilgili aykırı edinimler için en geç altı ay içinde elden çıkarma veya rehni kaldırma yükümlülüğü düzenler; elden çıkarılamayan paylar bakımından sermaye azaltımı hükümleri gündeme gelebilir. Her aykırılığın sonucu aynı genel “satış tamamen yoktur” cümlesiyle açıklanmamalıdır.

Örnek: Ayrılan ortağın yüzde on beş payı

Kapalı bir anonim şirkette yüzde on beş pay sahibi ortağın bütün paylarını doğrudan şirkete satmak istediğini düşünelim. Ortakların anlaşması, genel hükümdeki sınırın kendiliğinden aşılmasını sağlamaz. İşlemin tamamı, olası kanuni istisna, alıcı olarak diğer ortakların veya üçüncü kişinin seçenekleri ve şirketin net aktif durumu ayrı incelenir. Hukuka uygun yapı, yalnız sözleşmedeki alıcı adını değiştirerek kurulamaz.

Şirket daha önce kendi paylarının yüzde dördünü edinmişse yeni alımın toplam oran üzerindeki etkisi de hesaplanır. Satıcı, satış bedelini alırken işlem sonrasında doğabilecek uyuşmazlıkları göz ardı etmemelidir. Yönetim kurulunun sorumluluğu veya diğer ortakların dava hakkı gündeme gelirse kararlar, finansal hesap ve işlem bedeli dosyanın önemli parçaları olur.

İşlem öncesi hangi kayıtlar hazırlanmalı?

• Esas sözleşme, sermaye ve mevcut pay yapısı.
• Şirketin daha önce edindiği kendi payların miktarı.
• Genel kurul yetkilendirmesi ve yönetim kurulu kararı.
• Pay bedellerinin tamamen ödendiğini gösteren kayıtlar.
• Alım bedeli sonrası net aktif ve yedek akçe hesabı.
• Satış sözleşmesi, bedel belirleme gerekçesi ve ödeme planı.

Şirketin kendi paylarını edinmesi ortaklıktan çıkış için kullanılabilecek tek yol değildir ve her dosyada aynı ekonomik sonucu doğurmaz. İşlemin hukuki şartlarıyla şirketin mali durumunu birlikte değerlendirmek, hem satıcı ortağın hem kalan ortakların hem de şirket alacaklılarının durumunu açıklığa kavuşturur.

İlgili yazılar ve resmî kaynaklar

Genel kurul kararının iptali konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir. Nama yazılı pay devrinin şirket kayıtları konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir.

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.379-389; halka açık şirketlerde özel hükümler saklıdır.
• İstanbul Ticaret Odası kanun metni: net aktif, kendi paylarındaki haklar ve aykırı edinim.

Mersin’de bulunan Keskin Hukuk Bürosu ile iletişim kurarak sözleşme, bildirim ve kayıtlarınız üzerinden hukuki değerlendirme talep edebilirsiniz. Türkiye’nin başka bir şehrindeki uyuşmazlıkta da belgeler uzaktan incelenebilir; görevli ve yetkili merci, süreler ve takip kapsamı dosyanın özelliklerine göre belirlenir.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirmedir. Sonuç, tarafların sıfatı, sözleşme, deliller ve somut olaya uygulanacak hükümler birlikte incelenerek değerlendirilir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)