Teslimi Geciken Mal Yangında Yok Olursa Kim Sorumlu?

Teslimde temerrüt ve yangın birlikte gerçekleştiğinde, yangının borçlunun kusurundan çıkmaması tek başına sorumluluğu kaldırmayabilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 119. maddesi, temerrüde düşen borçluyu beklenmedik olaydan doğan zarardan da sorumlu tutar. Bunun iki önemli kurtuluş yolu vardır: Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını veya zamanında teslim etseydi bile aynı olayın mala zarar vereceğini ispat edebilir. Önce gerçekten temerrüt oluşup oluşmadığı belirlenmelidir.

Her geç teslim temerrüt sayılır mı?

Temerrüt için borcun muaccel olması ve kural olarak alacaklının ihtarı gerekir. 117. madde, teslim gününün taraflarca birlikte belirlenmesi gibi ihtarın aranmadığı durumları da düzenler. Dolayısıyla sözleşmede açıkça kararlaştırılan kesin teslim tarihiyle, taraflardan birinin daha sonra tek başına söylediği tahmini gün aynı değildir. Vade ve ihtarın gerekip gerekmediği somut belgeye göre incelenir.

Alacaklının teslim için yapması gereken hazırlığı tamamlamaması veya uygun biçimde sunulan malı haklı neden olmadan almaması farklı bir tablo yaratabilir. Borçlunun malı ne zaman ve nasıl teslim etmeye hazır olduğu önemlidir. Sadece takvimde belirtilen günün geçmiş olması üzerinden bütün olaylarda aynı sorumluluk sonucu çıkarılamaz. Teslimi kimin engellediği ve ifanın gerçekten önerilip önerilmediği araştırılmalıdır.

Yangın neden özel bir risk yaratır?

Borçlu temerrütte değilken kusursuz imkânsızlık hükümlerinin uygulanabileceği olay, temerrüt gerçekleştikten sonra 119. madde nedeniyle farklı sonuç doğurabilir. Zamanında teslim edilmeyen belirli bir makinenin borçlunun deposunda beklerken beklenmedik yangında yok olması buna örnektir. Kanun, borçlunun gecikmesiyle alacaklının maruz kaldığı riskin genişlemesini dikkate alır.

Yangının gerçekten beklenmedik olup olmadığı ayrıca araştırılır. Bakımsız tesisat veya güvenlik önlemlerinin alınmaması gibi kusur iddiaları varsa sorumluluk yalnız bu özel maddeyle sınırlı değildir. İtfaiye raporu, olay yeri tespiti, bakım kayıtları ve depolama koşulları farklı hukuki nedenlerin değerlendirilmesine yardımcı olur. “Yangın çıktı” cümlesi olayın sebebini ve borçlunun davranışını açıklamaya yetmez.

Borçlu hangi iki savunmayla kurtulabilir?

İlk yol, temerrüde düşmekte kusur bulunmadığının ispatıdır. Burada sadece yangını önleyememek değil, teslim borcunun neden zamanında yerine getirilemediği ele alınır. Gecikmeye ilişkin yazışmalar ve engelin niteliği bu yüzden önemlidir. Yangının bağımsız bir olay olması, önceki teslim gecikmesinin kendiliğinden kusursuz olduğu anlamına gelmez.

İkinci yol, zamanında teslim gerçekleşseydi de beklenmedik olayın aynı mala zarar vereceğini göstermektir. Örneğin hem teslim yerini hem borçlunun deposunu etkileyen olay bakımından böyle bir iddia gündeme gelebilir. Ancak genel bir ihtimal yeterli görülmemelidir; olayın alanı, zamanlaması ve malın bulunacağı yer somutlaştırılır. Kanun bu kurtuluş sebeplerini borçlunun ispatına bağlamıştır.

Malın yerine yenisi verilebilir mi?

Borcun belirli tek bir eşyaya mı, yoksa belirli tür ve miktarda mala mı ilişkin olduğu önemlidir. Seri numarasıyla belirlenen özgün makinenin yok olmasıyla, piyasadan sağlanabilecek standart ürünlerden bir bölümünün depoda yanması aynı değildir. Borçlu kendi stokunun yanmasını her zaman bütün teslim borcunun imkânsızlaştığı şeklinde ileri süremez. Sözleşmenin konusu ve tedarik yükümlülüğünün kapsamı belirlenir.

Malın yalnız bir kısmının etkilenmesi de ayrı inceleme gerektirir. Kalan teslim, bedel, imkânsızlık ve gecikme zararları birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı zamanda sigorta poliçesinin bulunması, satıcı veya başka teslim borçlusunun sözleşmeden doğan sorumluluğunu otomatik ortadan kaldırmaz. Sigorta ödemesi gerçekleşirse aynı zarar için iki kez tahsil yapılmaması ve ödemelerin hukuki etkisi ayrıca değerlendirilir.

Talep nasıl hazırlanır?

Dosyada sözleşme, teslim tarihi, ödeme ve hazırlık yükümlülükleri, ihtar ve ulaşma belgesi, teslimin önerildiği kayıtlar ve yangın raporu birlikte bulunmalıdır. Zarar hesabı yalnız malın ilan fiyatından ibaret olmamalı; neyin kaybedildiği ve hangi talebin hangi hukuki sebebe dayandığı açıklanmalıdır. Gecikme ile yangın arasındaki zaman çizelgesi, temerrüt tartışmasının merkezidir.

Alacaklı, teslimin mümkün olup olmadığını ve ifa yerine zarar talebinin koşullarını ayrı değerlendirmelidir. Borçlu da yalnız kusursuz yangın iddiasıyla yetinmemeli, 119. maddedeki hangi kurtuluş sebebine hangi delille dayandığını belirtmelidir. Temerrüt, ifa engeli ve zararın birlikte incelenmesi, yanlış kişiye veya yanlış kalemde yöneltilen talepleri azaltır.

Bağlantılı konular

İşin Bir Kısmı İmkânsızlaşırsa Bütün Borç Biter mi?; Saklaması İçin Bırakılan Eşya Zarar Gördü: Emanet Alan Sorumlu mu?.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu — Bakanlık nüshası: TBK m.117–119, 136.