Arabuluculuk Nedir? 2026 Hangi Davalarda Zorunlu, Nasıl Başvurulur, Ücreti Kim Öder?

Arabuluculuk, tarafların tarafsız ve bağımsız bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlıklarını mahkemeye gitmeden müzakere ederek çözdükleri alternatif bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Türk hukukunda iş, ticari alacak, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk hukukundan kaynaklanan bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Bu şart yerine getirilmeden açılan dava, usulden reddedilir. Taraflar ve avukatlarının birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca bir onaya gerek kalmadan ilam niteliğinde belge sayılır ve mahkeme kararı gibi icra edilebilir.

Mahkemelerin iş yükünün artması ve yargılama sürelerinin uzaması, alternatif çözüm yollarının önemini her geçen gün artırmaktadır. Bu yöntem, tarafların uyuşmazlığı kendi iradeleriyle, daha kısa sürede ve daha düşük maliyetle sona erdirmesine imkân tanır. Ayrıca gizlilik ilkesi sayesinde ticari ilişkilerin ve kişisel bilgilerin korunmasına da yardımcı olur. Bu rehberde zorunlu ve ihtiyari yolları, başvuru sürecini, süreleri ve ücret konusunu ayrıntılı olarak açıklıyoruz.

Arabuluculuk nedir, nasıl işler?

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, bu yöntemi sistematik tekniklerin uygulanmasıyla, görüşmek ve müzakere etmek amacıyla tarafları bir araya getiren, onların birbirlerini anlamalarını sağlayan ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesine imkân tanıyan bir süreç olarak tanımlar. Arabulucu bir hâkim veya hakem değildir; taraflar adına karar vermez ve onlara bir çözüm dayatamaz. Görevi, iletişimi kolaylaştırmak, tarafların gerçek ihtiyaçlarını ortaya çıkarmak ve ortak bir zemin bulunmasına yardımcı olmaktır.

Arabulucular, hukuk fakültesi mezunu, mesleğinde en az beş yıl kıdemli ve Adalet Bakanlığı tarafından tutulan sicile kayıtlı kişilerdir. Uzmanlık gerektiren alanlarda, örneğin iş veya ticaret hukukunda, ayrıca uzmanlık eğitimi almış arabulucular görev yapar. Taraflar arabulucu konusunda anlaşamazsa, adliyedeki büro tarafından listeden bir arabulucu atanır.

Zorunlu arabuluculuk hangi davalarda uygulanır?

İş uyuşmazlıklarında zorunlu yol, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile 2018 yılından itibaren uygulanmaktadır. Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleriyle açılan davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai ve yıllık izin alacakları bu kapsamdadır. Ancak iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat talepleri ile bunlara ilişkin rücu davaları kapsam dışındadır.

Ticari davalarda, Türk Ticaret Kanunu'nun 5/A maddesi uyarınca konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri için 2019 yılından itibaren dava şartı uygulanmaktadır. Tüketici uyuşmazlıklarında ise tüketici hakem heyetinin parasal sınırını aşan ve tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklar kapsama girer. Bu nedenle tüketicinin hangi yola başvuracağı, uyuşmazlık konusu tutara göre belirlenir.

7445 sayılı Kanun ile 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar, kat mülkiyeti uyuşmazlıkları ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklar da kapsama alınmıştır. Bununla birlikte kira alacağının ilamsız icra yoluyla takibi veya tahliyenin icra yoluyla istenmesi gibi bazı istisnalar bulunmaktadır. Kiracı ile ilgili süreçler için kiracıyı evden çıkarma yolları yazımızı inceleyebilirsiniz.

İhtiyari arabuluculuk

Zorunluluk bulunmayan uyuşmazlıklarda da taraflar, üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri konularda bu yola gönüllü olarak başvurabilir. Ancak aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar ve kamu düzenine ilişkin konular bu yola elverişli değildir. İhtiyari süreçte taraflar arabulucuyu birlikte seçer ve ücreti kendi aralarında kararlaştırır. Dava devam ederken de taraflar mahkemeye bildirerek bu yola başvurabilir.

Uygulamada boşanmanın mali sonuçları, miras paylaşımı, ticari sözleşme uyuşmazlıkları ve tazminat talepleri gibi alanlarda gönüllü yol giderek daha fazla tercih edilmektedir. Bu yöntem, tarafların ilişkilerini tamamen koparmadan çözüm bulmasına imkân tanıdığı için özellikle süregelen ticari ilişkilerde avantaj sağlar.

Başvuru nasıl yapılır?

Zorunlu süreçlerde başvuru, karşı tarafın veya taraflardan birinin yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki adliyede bulunan büroya yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde başvuru, görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Başvuru sırasında tarafların kimlik ve iletişim bilgileri ile uyuşmazlığın konusu belirtilir. Büro, sicilden bir arabulucu belirler ve taraflara bildirimi yapar.

Atanan arabulucu, tarafları genellikle telefonla veya elektronik yollarla bilgilendirerek ilk toplantı tarihini belirler. Toplantılar yüz yüze yapılabileceği gibi uygun durumlarda görüntülü görüşme yoluyla da gerçekleştirilebilir. Taraflar toplantılara bizzat veya avukatları aracılığıyla katılabilir. Tüzel kişiler ise yetkili temsilcileri veya avukatları aracılığıyla temsil edilir.

Arabuluculuk süreleri

Zorunlu süreçlerde arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren belirli süreler içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır. İş ve tüketici uyuşmazlıklarında bu süre üç hafta olup zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda süre altı hafta olup en fazla iki hafta uzatılabilir. Kira ve diğer uyuşmazlıklar için de kanunda benzer süreler öngörülmüştür.

Başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. Bu düzenleme, tarafların süreç nedeniyle hak kaybına uğramasını önler. Ancak işe iade gibi kısa süreli taleplerde, son tutanağın düzenlenmesinden itibaren dava açma süresinin kaçırılmaması için dikkatli olunmalıdır.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Zorunlu süreçlerde ilk toplantı süresine ilişkin ücret, kural olarak Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Taraflar anlaşmaya varırsa, ücret Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir ve aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak ödenir. Anlaşma sağlanamazsa, ücret Bakanlık bütçesinden ödenir ve daha sonra açılacak davada yargılama giderlerinden sayılarak haksız çıkan taraftan tahsil edilebilir.

Taraflardan biri geçerli bir mazereti olmaksızın ilk toplantıya katılmazsa, süreç bu nedenle sona erer ve katılmayan taraf ağır bir yaptırımla karşılaşır. Kanuna göre bu taraf, sonradan açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Bu nedenle davete kayıtsız kalınmaması büyük önem taşır.

Anlaşma belgesinin etkisi

Taraflar anlaşmaya varırsa, bunun kapsamı arabulucu tarafından bir anlaşma belgesine dönüştürülür ve taraflarca imzalanır. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Avukatsız anlaşmalarda ise belgenin icra edilebilmesi için sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir. Anlaşma belgesinde yer alan konular hakkında taraflarca daha sonra dava açılamaz.

Anlaşma sağlanamazsa, arabulucu son tutanağı düzenler ve süreç sona erer. Bu tutanak, dava şartının yerine getirildiğini gösterir ve dava dilekçesine eklenir. Tarafların süreç içinde yaptığı teklif ve kabuller, kural olarak sonradan açılan davada delil olarak kullanılamaz. Gizlilik ilkesi, tarafların daha rahat ve açık müzakere edebilmesini sağlar.

Arabuluculuk ile dava arasındaki farklar

Arabuluculuk ile dava yolu arasındaki temel fark, çözümün kim tarafından üretildiğidir. Davada hâkim, delilleri değerlendirerek kanuna göre bir karar verir ve taraflardan biri genellikle kaybeden konumuna düşer. Arabuluculuk sürecinde ise çözüm tarafların kendi iradesiyle oluşturulur; taraflar ödeme planı, taksit, ayni edim veya özür gibi mahkemenin hükmedemeyeceği esnek çözümler üzerinde de anlaşabilir. Bu esneklik, özellikle ticari ilişkisini sürdürmek isteyen taraflar için büyük bir avantajdır.

Süre ve maliyet açısından da önemli farklar bulunur. Davalar, istinaf ve temyiz aşamalarıyla birlikte yıllar sürebilirken, arabuluculuk çoğu zaman birkaç hafta içinde sonuçlanır. Bilirkişi ücretleri, harçlar ve diğer yargılama giderleri de büyük ölçüde ortadan kalkar. Bununla birlikte arabuluculukta anlaşmanın sağlanması tarafların iradesine bağlı olduğundan, hiçbir taraf anlaşmaya zorlanamaz.

Arabuluculuk toplantısına nasıl hazırlanılır?

Toplantıya hazırlıklı katılmak, sürecin başarıyla sonuçlanmasında belirleyici rol oynar. Öncelikle talep edilecek alacak kalemlerinin ve tutarlarının doğru şekilde hesaplanması gerekir. İş uyuşmazlıklarında kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai ve yıllık izin ücretleri; ticari uyuşmazlıklarda ise fatura, sözleşme ve cari hesap kayıtları önceden hazırlanmalıdır. Kira uyuşmazlıklarında kira sözleşmesi, ödeme dekontları ve varsa noter ihtarnamesi gibi belgeler toplantıda hazır bulundurulmalıdır.

Tarafın kabul edebileceği en düşük veya ödeyebileceği en yüksek tutarın önceden belirlenmesi, müzakere sırasında daha sağlıklı karar verilmesini sağlar. Davanın olası sonucu, süresi ve maliyeti ile anlaşmanın sağlayacağı kesinlik birlikte değerlendirilmelidir. Arabuluculuk görüşmelerinde avukat desteği almak, hem hukuki risklerin doğru analiz edilmesi hem de anlaşma metninin eksiksiz hazırlanması açısından önemlidir.

Arabuluculuk anlaşmasında dikkat edilecekler

Anlaşma metni imzalandıktan sonra, içerdiği konular bakımından dava açma imkânı ortadan kalktığından metnin özenle hazırlanması gerekir. Ödenecek tutar, ödeme tarihi, ödeme yöntemi ve gecikme hâlinde uygulanacak faiz veya cezai şart açıkça yazılmalıdır. İş uyuşmazlıklarında hangi alacak kalemlerinin anlaşmaya dâhil olduğu tek tek belirtilmeli, genel ifadelerle tüm haklardan feragat edilmemelidir. Belirsiz ifadeler, ileride yeni uyuşmazlıklara ve icra aşamasında sorunlara yol açabilir.

Kira uyuşmazlıklarında tahliye tarihi, anahtar teslimi ve depozitonun iadesi gibi konuların da anlaşma belgesinde açıkça düzenlenmesi önerilir. Ev sahibinin değişmesi gibi durumlarda kiracının hakları için ev sahibi evi satarsa kiracı çıkar mı yazımıza göz atabilirsiniz.

Anlaşmaya uyulmazsa ne olur?

Taraflardan biri anlaşma belgesinde üstlendiği yükümlülüğü yerine getirmezse, diğer taraf belgeye dayanarak doğrudan ilamlı icra takibi başlatabilir. Taraflar ve avukatlarınca imzalanmış belgelerde ayrıca mahkeme onayına gerek bulunmaz. Avukatsız yapılan anlaşmalarda ise önce sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınmalıdır. Bu nedenle ödeme takviminin ve temerrüt sonuçlarının belgede açıkça yazılması, icra aşamasında yaşanabilecek tartışmaları önler.

Anlaşma belgesinin iptali ise ancak irade sakatlığı gibi sınırlı sebeplere dayanılarak dava yoluyla istenebilir. Yanılma, aldatma veya korkutma gibi hâller ispat edilmedikçe, imzalanan belge taraflar için bağlayıcılığını korur. Bu durum, imza öncesinde metnin dikkatle okunmasının ve gerektiğinde hukuki görüş alınmasının önemini bir kez daha ortaya koyar.

Gizlilik ve beyanların kullanılamaması

Kanun, arabulucunun ve tarafların süreç içinde sunulan bilgi ve belgeleri gizli tutmasını esas alır. Taraflardan birinin yaptığı uzlaşma teklifi veya bir vakıayı kabul ettiği beyan, sonradan açılan davada aleyhine delil olarak kullanılamaz. Bu kural, tarafların davayı kaybetme endişesi taşımadan esnek teklifler sunabilmesini sağlar. Gizlilik yükümlülüğünü ihlal eden kişiler bakımından kanunda cezai yaptırım da öngörülmüştür.

Hukuki destek

Bu süreçte varılan anlaşma kesin sonuç doğurduğundan, imzalanan metnin tüm haklarınızı doğru ve eksiksiz şekilde içermesi büyük önem taşır. Deneyimli bir avukat, talep edilecek alacakların hesaplanmasından müzakere stratejisinin belirlenmesine ve anlaşma metninin hazırlanmasına kadar her aşamada haklarınızı korur.

Sık sorulan sorular

Arabuluculuk hangi davalarda zorunlu?

İş, ticari alacak, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşuluk hukukundan doğan bazı uyuşmazlıklarda zorunludur.

Arabulucuya başvurmadan dava açılırsa ne olur?

Dava şartı yokluğu nedeniyle dava usulden reddedilir.

Arabuluculuk ücretini kim öder?

Anlaşma olursa kural olarak taraflar eşit öder; anlaşma olmazsa Bakanlık öder ve davada yargılama gideri sayılır.

İlk toplantıya katılmazsam ne olur?

Geçerli mazeret yoksa davada haklı çıksanız bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu olursunuz.

Anlaşma belgesi mahkeme kararı gibi midir?

Taraflar ve avukatlarınca imzalanan belge ilam niteliğindedir ve doğrudan icra edilebilir.

Arabuluculuk süresi ne kadar?

İş ve tüketicide üç hafta (+1), ticari uyuşmazlıklarda altı hafta (+2) olarak uygulanır.

Arabuluculukta avukat zorunlu mu?

Hayır, ancak avukatla imzalanan anlaşma belgesi şerhe gerek olmadan ilam niteliği kazanır.

İlgili konular ve resmî kaynak

İlgili yayınlar: Kiracıyı evden çıkarma yolları · Noter ihtarnamesi nasıl çekilir · Ev sahibi evi satarsa kiracı çıkar mı

Resmî kaynaklar: Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (6325) · İş Mahkemeleri Kanunu (7036) · Türk Ticaret Kanunu (6102)

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş veya sonuç taahhüdü değildir. Somut dosyanızda süreler ve deliller belgelerinizle birlikte değerlendirilmelidir.

Konunuzla ilgili belgelerinizi değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.