Çeki Ciro Eden Kişi Ödenmeme Sorumluluğunu Kaldırabilir mi?

Çek cirantasının sorumluluğu, senet üzerinde aksi şart edilmesiyle belirli kapsamda kaldırılabilir. TTK 818'in göndermesiyle uygulanan 685. madde, cirantanın aksi kararlaştırılmadıkça ödenmemeden sorumlu olmasını esas alır. Bu imkân, çeki ilk düzenleyen kişinin ödememe sorumluluğunu aynı biçimde kaldırabileceği anlamına gelmez. İmzanın kime ait olduğu kadar, hangi sıfatla atıldığı ve kaydın tam içeriği önemlidir.

Düzenleyen ile ciranta neden ayrılır?

Düzenleyen çeki çıkaran kişidir; ciranta ise senedi ciro yoluyla devreden kişidir. Çekin ön yüzündeki düzenleme imzasıyla arka yüzdeki devir imzası aynı hukuki işlevi taşımaz. TTK 679, düzenleyenin ödenmemeden sorumlu olmayacağına ilişkin kayıtları yazılmamış sayar; bu hüküm de çeklere uygulanır. Ciranta için tanınan sorumsuzluk imkânı düzenleyene taşınamaz.

Örneğin aynı kişi hem ticari ilişkide satıcı hem de çeki devreden kişi olarak görünebilir. Sözleşmedeki ticari unvanı tek başına çek üzerindeki sıfatını açıklamaz. Ön ve arka yüz ile alonj birlikte incelenerek hangi imzanın hangi borçlanmaya ilişkin olduğu belirlenmelidir. Belgenin yalnız son imzasını gösteren fotoğraf üzerinden sorumluluk sonucu verilmemelidir.

Sorumsuzluk kaydı neyi değiştirir?

Geçerli bir sorumsuzluk kaydı, o cirantanın çekin ödenmemesine dayalı başvurma sorumluluğunu etkiler. Kaydın varlığı çek bedelini azaltmaz, diğer imza sahiplerinin bütün borçlarını ortadan kaldırmaz ve temel sözleşmedeki her yükümlülüğü kendiliğinden sona erdirmez. Hangi kişinin hangi hukuki ilişkiye dayanarak talepte bulunduğu ayrıca belirlenmelidir.

Kayıt, çeki teslim alacak kişinin ticari risk değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır. Çeki veren kişi ödeme gerçekleşmezse kendisine başvurulmasını dışlıyorsa, alıcı düzenleyenin ve diğer sorumluların durumunu buna göre değerlendirir. Bununla birlikte sonradan düzenlenen ayrı bir mesajın senet üzerindeki kayda eşdeğer olduğu otomatik kabul edilmez; metin ve taraflar arasındaki ilişki ayrıca incelenir.

Tekrar ciro yasağı ile aynı şey mi?

TTK 685'in ikinci fıkrası cirantanın tekrar ciroyu yasaklayabileceğini ve bu durumda senedin sonradan kendilerine ciro edildiği kişilere karşı sorumlu olmayacağını düzenler. Bu sonuç, çekin tüm devirlerinin her durumda geçersiz olduğu anlamına gelmez. Kaydın kimin tarafından konulduğu ve talepte bulunan kişinin hangi sırada hakkı edindiği önem kazanır.

Dolayısıyla bütün “ciro edilemez”, “sorumlu değilim” veya benzeri ifadeler tek bir başlık altında aynı kabul edilmemelidir. Düzenleyenin çekin devir biçimine ilişkin kaydıyla cirantanın kendi sorumluluğunu sınırlandırması farklıdır. Yorum yapılırken kaydın yeri, imzayla bağlantısı ve senedin önceki dolaşımı birlikte ele alınır.

Üç kişi arasındaki devir örneği

Varsayımsal olarak lehtar A, çeki B'ye devrederken kendi cirosuna tekrar ciro yasağı koymuş; B daha sonra C'ye devretmiş olsun. Çek ödenmediğinde C'nin A'ya başvurusunda bu kaydın hukuki etkisi incelenir. B'nin A ile doğrudan ilişkisi ile C'nin sonradan edinimi aynı kabul edilmez. Her bir talep için alacaklı ve sorumlu sıfatları ayrı gösterilir.

Bu örnek, diğer imza sahiplerine karşı tüm hakların kaybolduğunu göstermez. Başvurma için gereken ibraz ve ödememe tespiti gibi koşullar ayrıca korunmalıdır. Sorumsuzluk kaydının tartışılması nedeniyle çekin sürelerinin takibi bırakılmamalıdır. Banka işleminin tarihiyle cironun ve kaydın tarihine ilişkin kanıtlar dosyada birlikte tutulmalıdır.

Belge incelemesi nasıl yapılmalı?

çekin ciro zincirinin incelenmesi, hakkı ileri süren kişinin senedi hangi zincirle edindiğinin kontrolünü anlatır. Zincirin düzgün olması, zincirdeki her cirantanın her hamile karşı aynı kapsamda sorumlu olduğu anlamına gelmez. Devir geçerliliği ile başvurma sorumluluğu bu sebeple ayrı kontrol edilir.

çek bedelinin bir kısmının ciro edilmesi de farklı bir geçerlilik sorunudur; bedelin bölünerek ciro edilmesinin sonucu, cirantanın sorumluluğunu sınırlamasıyla eşitlenemez. Somut dosyada çekin aslı, teslim ve devir yazışmaları, banka ibraz kaydı ve takip evrakı toplanmalıdır. Kaydın sonradan eklenmesi iddiası varsa asıl senet korunarak ilgili teknik inceleme değerlendirilir. Böylece sadece bir kelimeye bakıp bütün borçlular için yanlış sonuç çıkarılması önlenir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)

Hukuki kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — Ticaret Bakanlığı — m.679, 685 ve 818/1-c,d: düzenleyen ve cirantanın sorumluluğu