Bağışlama Sözü Veren Sonradan Yoksullaşırsa Ne Olur?

Geçerli bir bağışlama sözü veren kişinin mali durumu sonradan ağırlaşırsa, verdiği sözü her koşulda yerine getirmek zorunda olduğu söylenemez. Türk Borçlar Kanunu’nun 296. maddesi, belirli nedenlerle bağışlama sözünün geri alınmasına ve ifadan kaçınmaya imkân tanır. Buradaki inceleme, henüz yerine getirilmemiş bağışlama sözüne ilişkindir. Daha önce teslim edilmiş her bağış, sonradan para ihtiyacı doğduğu için aynı hükümle geri istenemez.

Önce geçerli bir söz bulunmalı

Bağışlama sözü vermede kanunun öngördüğü şekil koşulları vardır. Genel olarak yazılı şekil; taşınmaz veya taşınmaz üzerindeki ayni hak bakımından resmî şekil gerekir. Bu nedenle sadece aile arasında söylenmiş her sözün aynı ifa borcunu doğurduğu kabul edilmemelidir. Belgenin konusu, şekli ve tarafların iradesi önce incelenir.

Bu yazıdaki mali durum incelemesi, geçerli sözün varlığı belirlendikten sonra yapılır. Bağış önerisinin henüz kabul edilmemesi veya bağışın tamamen yerine getirilmiş olması farklı aşamalardır. Para ya da malın hangi kısmının teslim edildiği de önem taşır. Kısmen yerine getirilmiş bir taahhütte geçmiş teslimlerle gelecekteki ifa birbirinden ayrılmalıdır.

Her gelir azalması yeterli mi?

296. madde, mali durumun sonradan sözün yerine getirilmesini bağışlayan için olağanüstü ağır kılacak ölçüde değişmesini arar. Gelirin küçük oranda düşmesi veya başka bir harcamaya öncelik vermek istemek, tek başına bu koşulla eşit değildir. Söz verildiği andaki durumla sonraki değişim karşılaştırılmalıdır. Değişikliğin ağırlığı somut verilere dayanmalıdır.

Gelir kaybı, zorunlu giderlerin artması veya malvarlığındaki önemli eksilme gibi olgular dosyada değerlendirilebilir. Ancak yalnız genel ekonomik koşullardan söz etmek yeterli olmayabilir. Taahhüdün tutarıyla kişinin kalan imkânları birlikte incelenir. Bağışlayan daha sonra sözünden pişman olduğunu mali güçlük olarak adlandırarak otomatik biçimde borçtan kurtulamaz.

Yeni aile yükümlülükleri ayrı nedendir

Bağışlama sözünden sonra yeni aile yükümlülüklerinin doğması veya mevcut yükümlülüklerin önemli ölçüde ağırlaşması da maddede ayrıca düzenlenir. Burada yalnız isteğe bağlı aile harcamalarıyla kanuni yükümlülükler arasındaki fark önemlidir. Yükümlülüğün ne zaman doğduğu, kapsamı ve ekonomik etkisi gösterilmelidir. Her aile içi masraf aynı ağırlıkta kabul edilemez.

Örneğin sonradan ortaya çıkan bakım ve geçindirme yükümlülükleri, ilgili aile hukuku kurallarıyla birlikte değerlendirilir. Sırf yakın birine daha pahalı hediye almak istemek bu düzenlemeyle aynı şey değildir. Belgelerde önce bağış sözünün tarihi, sonra yeni yükümlülük ve etkileri sıralanmalıdır. Böylece sonradan ortaya çıkma koşulu görünür olur.

Ödeme güçsüzlüğü ve iflasın sonucu

Bağışlama sözü verenin borcunu ödeme güçsüzlüğü belirlenir veya iflasına karar verilirse ifa yükümlülüğü ortadan kalkar. Bu özel sonuç, yalnız kişinin “şu an hesabım boş” demesiyle aynı değildir. Kanunun aradığı durumun oluşup oluşmadığı araştırılmalıdır. İflas kararı ile kısa süreli nakit sıkışıklığı birbirinin yerine kullanılamaz.

Maddede elden bağışın geri istenebileceği nedenlerin varlığı da bağışlama sözünü geri alma sebepleri arasında yer alır. Her nedenin koşulları ayrı gösterilmelidir. Bağışlananın davranışına dayalı nedenle bağışlayanın sonradan kötüleşen mali durumu aynı ispat konusunu oluşturmaz. Başvuruda hangi hukuki sebebin ileri sürüldüğü açık olmalıdır.

Bildirim ve tarihlerin önemi

Sözün geri alınması veya ifadan kaçınma açıklaması, dayanak olgular ve ilgili tarihlerle karşı tarafa bildirilmelidir. TBK 297, geri alma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıllık süre öngörür. İleri sürülen sebebin niteliği ve öğrenme tarihi bu nedenle somut olarak belirlenmelidir; taraflar arasındaki görüşmelerin süreyi kendiliğinden koruduğu varsayılmamalıdır. Belge, banka kayıtları, gelir değişimi ve zorunlu giderler birlikte tutulmalıdır. İstenen sonuç yalnız ödeme zamanını değiştirmek mi, yoksa taahhüdün ifasından kaçınmak mı, açıklamada belirgin olmalıdır. Taraflar yalnız ertelemede anlaşmışsa, yeni vade ve ödeme kapsamı yazılmalıdır. Mali duruma ilişkin genel bir yakınma, hangi hak kullanıldığını her zaman göstermez. Sözleşmenin ve bildirimlerin tam örnekleri korunarak sonraki taleplerin bu açıklamalarla tutarlı olması sağlanmalıdır.

İlgili hukuki açıklamalar

Taşınmaz Bağışlama Sözü Yazılı Kâğıtla Verildi: Tapu Devri İstenebilir mi?; Mirasbırakanın Yaptığı Bağış Geri Alınabilir mi?.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — Bakanlık nüshası: m.288, 295–297.