Yalnız Algoritmayla Verilen Olumsuz Karara İtiraz Edilebilir mi?

Kişisel verileriniz yalnız otomatik sistemlerle analiz edilerek aleyhinize bir sonuç oluşturuluyorsa, KVKK 11 kapsamında bu sonuca itiraz edebilirsiniz. Bu hak, her otomatik işlemin baştan yasak olduğu veya itiraz üzerine istediğiniz hizmetin mutlaka verileceği anlamına gelmez. Önce hangi verinin nasıl değerlendirildiği ve ortaya çıkan somut olumsuz sonuç belirlenmelidir.

Hangi durumlar bu soruyu doğurur?

Bir başvurunun otomatik puan nedeniyle elenmesi, müşteri hesabının risk sınıfına alınması veya bir hizmetten yararlanmanın sistem değerlendirmesiyle reddedilmesi örnek olabilir. Bunlar açıklayıcı ihtimallerdir; her birinin gerçekten kanundaki koşulu taşıyıp taşımadığı incelenir. Sadece ekranda “sistem onaylamadı” yazması süreç hakkında bütün bilgiyi vermez.

Kanun, kişisel verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi sonucunda kişinin aleyhine sonuç doğmasına itiraz hakkını tanır. İşlemde bir çalışanın bulunması tek başına bu soruyu çözmez; çalışanın değerlendirmeye gerçek katkısı ve analizin nasıl yapıldığı araştırılır. Öte yandan insan değerlendirmesi içeren her işlem de otomatik karar başlığına zorla sokulmamalıdır.

Hatalı veri ile hatalı değerlendirme ayrımı

Sistem yanlış gelir bilgisi, eski adres veya başka kişiye ait kayıt kullanmış olabilir. Bu durumda verinin düzeltilmesi talebi öne çıkar. Veriler doğru olsa bile ilgisiz bir özelliğin belirleyici hâle getirilmesi, amaçla sınırlılık ve ölçülülük bakımından ayrıca tartışılabilir. Başvuru, yalnız sonuçtan memnun olunmadığı ifadesiyle sınırlı bırakılmamalıdır.

Örneğin hesabınız bir başkasının işlemiyle eşleştirilip otomatik olarak kapatılmış olsun. Kendi hesap bilgilerinizi ve işlem geçmişinizi gösteren kayıtlar yanlış eşleştirmeyi ortaya koyabilir. Şirketin hangi veriyi kullandığını öğrenmeden bütün modelin hukuka aykırı olduğunu kesin olarak ileri sürmek yerine, somut veri ve sonuç bağlantısı sorgulanır.

Şirketten hangi bilgiler istenebilir?

Kişisel verilerinizin işlenip işlenmediği, işleme amacı, kullanılan verilerle ilgili bilgiler ve aktarım yapılan üçüncü kişiler sorulabilir. İtiraz edilen kararın tarihi, başvuru numarası ve bildirilen gerekçe belirtilmelidir. Sonucun yalnız otomatik analizden kaynaklanıp kaynaklanmadığının açıklanması, talebin hangi hakka dayandığını belirlemeye yardımcı olur.

KVKK 11, her olayda yazılımın bütün kaynak kodunu veya ticari sır niteliğindeki tüm ayrıntıları teslim alma hakkı olarak okunamaz. Buna karşılık “algoritma gizlidir” denilerek kişinin kendi verisine ilişkin haklarının tümüyle cevapsız bırakılması da doğru değildir. Talep, kendi verisi ve aleyhe sonuçla bağlantılı anlaşılır açıklamaya yöneltilmelidir.

Yeniden inceleme nasıl talep edilir?

Başvuruda otomatik analiz sonucu oluşan olumsuzluğa itiraz edildiği, varsa veri hatalarının düzeltilmesinin ve somut gerekçelerin yeniden değerlendirilmesinin istendiği yazılabilir. İnsan incelemesi talep etmek, olayın özelliklerini aktarmak bakımından yararlı olabilir. Ancak kanunun her olay için aynı ayrıntılı inceleme mekanizmasını öngördüğü veya belirli sonucun garantilendiği söylenemez.

Kurumun yapay zekâ tavsiyeleri insan hakları, şeffaflık, risk değerlendirmesi ve kişilerin sürece katılımına önem verir. Bu tavsiyeler yorum ve uygulama bakımından yol göstericidir; kanunda bulunmayan koşulsuz bir “başvuruyu kabul ettirme” yetkisi yaratmaz. Kanuni hak ile iyi uygulama önerisi ayrı ifade edilmelidir.

Model eğitimi ile size uygulanan sonuç farklıdır

Bir şirketin verileri model geliştirmek için kullanması başka bir işleme amacı olabilir. Bu konunun çerçevesi yapay zekâ model eğitiminde KVKK uyumu kapsamında değerlendirilir. Eğitim sürecinin hukuka uygun olması, modelin kişiye uygulanmasındaki her sonucun da uygun olduğu anlamına gelmez.

Aynı şekilde yalnız model eğitimine itiraz etmek, mevcut başvurunuz hakkında verilen ret kararının yeniden incelenmesini açıkça talep ettiğinizi göstermeyebilir. Başvuru metninde veri kullanımı, veri doğruluğu ve somut sonuç ayrı maddeler hâlinde yazılabilir. Böylece şirketin cevabının bütün talepleri karşılayıp karşılamadığı anlaşılır.

Olumsuz cevap gelirse hangi yol izlenir?

Veri sorumlusuna başvuru ve cevap belgeleri saklanarak KVKK Kuruluna şikâyet koşulları incelenir. Altta yatan işlemin tüketici, iş, bankacılık veya başka alandaki itiraz yolları ayrıca bulunabilir. KVKK başvurusu, o işleme ilişkin diğer süreleri kendiliğinden durdurmaz.

Sonradan yapılan incelemede aynı sonuca ulaşılması tek başına ilk analizin doğru veya yanlış olduğunu kanıtlamaz. Kullanılan verinin doğruluğu, işlemenin hukuki şartı ve başvuruya verilen gerekçeli cevap değerlendirilir. İtirazın amacı, kişinin kendisi hakkında işlenen veriler ve aleyhe sonuç üzerinde kanuni haklarını etkili biçimde kullanabilmesidir.

Hukuki kaynaklar

• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu — m.4,5,11/1-g,13,14.
• KVKK ilgili kişinin hakları — münhasıran otomatik analizle aleyhe sonuca itiraz.
• KVKK yapay zekâ alanında kişisel verilerin korunması tavsiyeleri — itiraz, katılım ve insan haklarını gözeten tasarım.