Çeviri Kitabın Telif Hakkı Sadece Çevirmenin mi?

Çeviri, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nda işlenme türü olarak sayılır. Çevirmen, kendi hususiyetini taşıyan çevirinin eser sahibi olabilir; asıl eserin sahibinin hakları saklıdır. Bu nedenle koruma altındaki bir kitabın Türkçe çevirisini yayımlamak için yalnız çevirmenden alınan izin her zaman yeterli değildir. Asıl eser üzerindeki haklarla çeviri üzerindeki haklar birlikte değerlendirilir.

Çeviri iki hak katmanı doğurur

6. madde tercümeleri işlenme olarak düzenler; 8. madde işlemenin sahibini, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla işleyen kişi olarak belirler. 20. madde uyarınca işlenme sahibinin mali hak kullanımı, işlemenin serbest olduğu hâller dışında asıl eser sahibinin izin verdiği ölçüyle sınırlıdır. Çevirmenin emeği korunurken asıl metnin hakları ortadan kalkmaz.

Örneğin yaşayan bir romancının eserini çevirmiş kişi, çevirisi üzerindeki çoğaltma veya yayım yetkisini bir yayınevine bırakmak isteyebilir. Fakat asıl eserin işlenmesi ve kullanılmasına ilişkin yetki zinciri yoksa çevirmen sözleşmesi tek başına bütün yayımlama sorununu çözmez. Asıl eserin yabancı dilde yayımlanmış olması onu Türkiye’de serbest kullanım konusu yapmaz.

Hangi kişiden hangi izin alınır?

Asıl yazar, mirasçıları veya hakları geçerli biçimde devralmış kişi ya da kuruluşun yetkisi araştırılır. Yabancı yayıneviyle yapılacak sözleşmede Türkçe dil, ülke veya bölge, yayın biçimi ve süre sınırları açıklanmalıdır. Yayınevinin kitabı başka ülkede basıyor olması, Türkçe çeviri izni verebildiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Hak devri zincirindeki belgelerin ilgili kullanımı kapsaması gerekir.

Çevirmenle yapılacak mali hak sözleşmesinde de yazılılık ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi koşulu vardır. Basılı kitap, elektronik kitap ve sesli kullanım bakımından gerekli yetkiler açıkça belirlenir. Çeviri bedelinin ödenmesiyle tüm hakların otomatik geçtiği varsayılmaz. Manevi haklar, özellikle çevirmenin adının belirtilmesi ve eserin niteliğinin korunması bakımından ayrıca değerlendirilir.

Eski romanın yeni çevirisi serbest midir?

Asıl eserin mali hak koruma süresi sona ermiş olabilir. Ancak o eserin belirli bir çevirisinin koruma süresi ayrı hesaplanır. 26. madde asıl eser ile işlenmesi için tanınan sürelerin birbirine bağlı olmadığını belirtir. Dolayısıyla çok eski romanın yakın tarihte yapılmış çevirisini aynen almak, romanın yaşı gerekçe gösterilerek serbest sayılmaz.

Genel süre eser sahibinin yaşamı ve ölümünden itibaren yetmiş yıldır; hesaplama 26. maddedeki kurallara göre yapılır. Birlikte eser sahipliği, anonim eser ve ölüm sonrası alenileşme gibi durumların ayrıca hükümleri vardır. Yalnız kitabın ilk baskı tarihinden yetmiş yıl geçtiğini söylemek her eserde doğru bir hesap değildir. Asıl yazar ile çevirmene ilişkin tarihler ayrı araştırılır.

Yayın dosyasında neler bulunmalı?

Asıl eserin adı, yazarı, kullanılan baskısı, hak sahibi ve çeviri sözleşmesi aynı dosyada gösterilir. Hangi metnin çevrildiği, mevcut bir çeviriden yararlanılıp yararlanılmadığı ve izinlerin hangi formatları kapsadığı açıklanır. İkinci bir çevirmenin önceki çeviriyi yalnız bazı sözcüklerle değiştirerek kullanmasıyla asıl metinden kendi çevirisini meydana getirmesi farklıdır.

Yayın tarihinden önce hakların yürürlük süresi ve coğrafi kapsamı kontrol edilir. Çevirmen değişikliği, yeni baskı veya farklı yayın biçimi eski izin belgesinin kapsamını aşabilir. Hukuki güvenlik, “çeviri bana ait” cümlesiyle tamamlanmaz; hem asıl eserin kullanım yetkisi hem çevrilmiş metnin kullanım yetkisi somut belgeler üzerinden belirlenir.

Bağlantılı konular

Telif Hakkı İhlalinde Maddi ve Manevi Tazminat; Yayınevi Kitabı Bastı Ama Yazara Satış Payı Ödemedi: Hesap Nasıl İstenir?.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu — Kültür ve Turizm Bakanlığı: m.6,8,15–16,20–27,52.