Komisyoncu Satması İçin Verdiğim Malı Kendi Alabilir mi?

Komisyoncunun malı kendisinin alması her olayda yasak değildir. TBK543, borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan belirli kıymetli evrak ve ticari mallarda, aksine talimat verilmemişse bu imkânı tanır. Bunun karşılığında işlem anındaki değer esas alınır ve komisyoncu yaptığı işlemi aynı gün müvekkiline bildirmek zorundadır. Sadece “satış yetkim vardı” açıklaması bütün koşulların yerine geçtiğini göstermez.

Önce komisyon ilişkisinin türünü belirleyin

Alım satım komisyoncusu, ücret karşılığında kendi adına fakat başkasının hesabına işlem yapar. Başkası adına doğrudan imza atan temsilci, alıcı bulan emlakçı ve işletmede satış yapan çalışan aynı hukuki konumda değildir. Sözleşmeye komisyon adı verilmesi tek başına yeterli olmaz; malı kimin adına sattığı ve hesabı kime verdiği incelenir.

Örneğin belirli ürünlerin satışını üstlenen tacirin, malları başkasına satmak yerine kendi stokuna geçirmesi bu soruyu doğurabilir. Ancak ailenin tek antika eşyasını satması için verilen sıradan yetkiyi, borsa veya piyasa değeri belli ticari mal gibi değerlendirmek doğru değildir. TBK543'ün kapsamı dışında kalan olayda genel temsil ve satış hükümlerinin ayrıca ele alınması gerekir.

Fiyatın belli olması neden önemlidir?

Kanuni izin, değerin dışarıdan denetlenebilmesine dayanır. Komisyoncunun tek başına hazırladığı düşük değerli bir çizelge, ürünün gerçekten piyasa fiyatı bulunduğunu kanıtlamaz. Malın türü, miktarı, kalitesi, teslim şartları ve işlem tarihiyle uyumlu fiyat verileri aranmalıdır. Eski teklif veya başka nitelikte ürünün bedeli yanıltıcı olabilir.

İşlemin yapıldığı andaki değer esas alınır. Komisyoncu sonradan fiyat yükseldi diye geçmiş alımını keyfî biçimde yeniden hesaplayamayacağı gibi, düşük bir önceki tarih seçerek de müvekkilin hesabını azaltamaz. Alışılmış komisyon ücreti ve giderlerin istenebilmesi ise sırf kendisi alıcı oldu diye ortadan kalkmaz; bunların dayanağı ve tutarı ayrıca gösterilir.

Mal sahibi kendisine satışı yasaklayabilir mi?

Evet. TBK543 aksine talimat bulunmamasını arar. “Ürünü kendin veya kendi hesabına alma” şeklindeki açık sınırlama önemlidir. Talimatın ne zaman verildiği ve komisyoncuya ulaşıp ulaşmadığı belgelenmelidir. Genel bir asgari satış fiyatı kaydı, her durumda kendisiyle işlem yasağıyla aynı anlama gelmez; iki şart ayrı okunur.

Taraflar başlangıçta izin vermiş, sonra bu yetkiyi değiştirmiş olabilir. Hangi açıklamanın geçerli olduğu tarih sırasıyla belirlenir. Talimata aykırı işlemin bütün sonuçları, sadece malın komisyoncunun deposunda görülmesinden çıkarılamaz; sözleşme, satış kaydı ve hesap hareketleri birlikte değerlendirilmelidir.

Bildirim ve isimsiz alıcı meselesi

Komisyoncu kendisiyle işlemi aynı gün bildirmelidir. Bildirimde ürün, miktar, tarih, fiyat ve kendi alıcı sıfatı açıkça gösterilirse hesap denetlenebilir. TBK544 ayrıca, kendisinin doğrudan alıcı veya satıcı olabileceği durumda karşı tarafı göstermeden işin yapıldığını bildiren komisyoncunun işlemi kendisiyle yapmış sayılacağını düzenler.

Bu kural her gizli müşteri bilgisini otomatik olarak aynı sonuca bağlamaz; önce komisyoncunun kendisiyle işlem yapabileceği şartların bulunması gerekir. Bildirim eksikliği, fiyat farkı ve yetki aşımı farklı sorunlardır. Talep hazırlanırken hangisinin gerçekleştiği ve bundan ne zarar doğduğu ayrılmalıdır.

Yetki geri alındıysa hangi tarih esas alınır?

TBK545'e göre geri alma haberi komisyoncuya ulaştığında kendisiyle işlem yapma hakkı düşer. Fakat komisyoncu bu haber ulaşmadan önce işlemin yapıldığı bildirimini göndermişse özel istisna uygulanır. Bu nedenle yalnız satış günü değil, iki bildirimin gönderilme ve ulaşma kayıtları da gereklidir.

Uyuşmazlıkta teslim tutanağı, piyasa fiyatı kaynağı, talimatlar, bildirimler ve hesap dökümü saklanmalıdır. İstenen sonuç bedel farkı, hesap verme veya başka bir hukuki koruma olabilir. Aynı para iki kez talep edilmemeli; işlem koşulları doğrulanmadan suç veya kesin geçersizlik sonucu ilan edilmemelidir.

Elektronik bildirimin ekran görüntüsüyle birlikte tarih, gönderici ve alıcı bilgisi korunmalıdır. Bir muhasebe kaydının sonradan oluşturulmuş olması ile işlem günü gönderilmiş bildirimin varlığı aynı ispat gücünü taşımaz. Malı kendisi için alan komisyoncunun teslim ve bedel hesabı da bildirimle uyumlu olmalıdır.

Bağlantılı konular

Komisyoncu Malı Belirlenen Fiyatın Altında Satarsa Ne Olur?; Sözleşmeye Aykırılık Nedeniyle Tazminat.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu — Bakanlık nüshası: TBK532,543–545.