Kadın İşçi Yer Altında veya Su Altında Çalıştırılabilir mi?

Kadın işçinin yer altında veya su altında çalıştırılması, İş Kanunu'nun72.maddesindeki işlerde yasaktır. Düzenleme maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi çalışma alanlarını kapsar. Kadın işçi bakımından yaş sınırı veya gebelik şartı aranmaz. Bu nedenle çalışanın yetişkin olması ya da sözleşmede görevi kabul ettiğini yazması tek başına yasağı ortadan kaldırmaz.

İşyerinin adı değil yapılan iş belirleyicidir

Bir şirketin madencilik sektöründe faaliyet göstermesi, bünyesindeki her görevin otomatik olarak yer altı çalışması olduğu anlamına gelmez. Yönetim binasındaki büro işi ile tünelde yapılan bakım işi ayrı değerlendirilmelidir. İncelemede şirketin ticari unvanından önce görevin fiilen nerede ve nasıl yerine getirildiği açıklanmalıdır. Çalışma talimatı, proje ve iş tanımı bu noktada birlikte okunur.

Bunun tersi de mümkündür. İşçinin sözleşmesinde “teknik destek” yazması, görev fiilen yer altında görülüyorsa koruyucu hükmü devre dışı bırakmaz. Yer üstündeki bir görevden geçici olarak tünele gönderilmesi de sırf geçici görevlendirme adı altında göz ardı edilemez. Somut çalışma, yasanın saydığı veya benzer nitelikteki yer ve su altı işleri kapsamında incelenir.

İşçinin isteği ve sağlık raporu yeterli olur mu?

Kanuni yasak, tarafların anlaşmasıyla serbest bırakılabilecek bir çalışma tercihi değildir. İşverenin çalışandan onay kâğıdı alması veya işçinin deneyimli olduğunu belirtmesi tek başına izin oluşturmaz. Mesleki eğitim ve sağlık uygunluğu iş güvenliği bakımından önemlidir; ancak kanunda yasaklanan görevi yalnız bu belgelerin varlığına dayanarak hukuka uygun saymak mümkün değildir.

Örneğin yetişkin bir kadın işçinin tünel içindeki kablo bağlantısını yapmayı yazılı kabul ettiğini düşünelim. Değerlendirme, önce bu işin72.madde kapsamına girip girmediğine yönelir. Kapsama giriyorsa imzalanan onay yasağı kaldırmaz. Aynı kişinin yer üstünde, farklı bir görevde çalıştırılmasının şartları ise kendi çalışma düzeni ve riskleri içinde ele alınır.

Erkek işçiler ve genç çalışanlar için durum

Madde72, on sekiz yaşını doldurmamış erkek işçileri de kapsar. Erkek işçinin on sekizini doldurmasıyla kadın işçinin yetişkin olması aynı hukuki sonucu doğurmaz; hüküm iki grup için farklı ifade kullanır. Bu ayrım, doğum tarihi ve çalışmanın yapıldığı gün belirlenerek uygulanmalıdır. “Bu yıl on sekiz yaşına girecek” açıklaması, tamamlanmamış yaşı tamamlanmış saydırmaz.

Bu yazıdaki yasak, genç işçilerin bütün çalışma koşullarının yerine geçmez. İşin türüne ve yaşa bağlı başka yasaklar bulunabilir. genç işçinin gece vardiyasında çalışması ayrı hükümlere tabidir. Yer altı işi gündüz yapılıyor diye72.maddedeki değerlendirme ortadan kalkmaz; gece ve yer altı kuralları birbirinden bağımsız kontrol edilir.

Gebelik ve gece çalışmasıyla karıştırılmamalı

Yetişkin kadın işçinin bazı işlerde gece postasında çalışabilmesi, yer altındaki her görevin yapılabileceği anlamına gelmez. Benzer şekilde kadın işçinin hamile olmaması da72.madde bakımından genel bir istisna değildir. hamile işçinin gece vardiyası konusunda sağlık ve çalışma saatlerine ilişkin ayrı koşullar vardır. Aynı olayda birden fazla koruma birlikte uygulanabilir.

İşverenin görev yerini değiştirerek hukuka uygun bir çalışma düzeni kurması gerektiğinde, yeni görevin ücrete ve sözleşmeye etkisi ayrıca değerlendirilir. Yasak görevin tespit edilmesi, her olayda bütün çalışma ilişkisinin kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez. Buna karşılık hukuka aykırı talimatın sıradan vardiya tercihi gibi sunulması da doğru değildir.

Görevlendirme belgesinde neler aranmalı?

Yazılı iş tanımı, görevlendirme mesajı, çalışma yeri, tarih, vardiya ve yapılacak işin teknik açıklaması korunmalıdır. Talimatta yalnız şantiye adı varsa işin hangi bölümde görüleceği sorulabilir. İşçinin kendi hukuka uygun erişimi dışındaki kayıtları ele geçirmesi yerine, mevcut belgelerin nüshasını saklaması ve belirsiz talimatın açıklanmasını istemesi uygundur.

Başvuruda kadın çalışanın hangi tarihte, hangi yer veya su altı işine gönderildiği açıkça gösterilerek görevlendirmenin kanuna uygun düzenlenmesi istenir. Acil risk bulunuyorsa güvenliği sağlayacak önlemler öncelikle ele alınır. Denetim talebi, geçmiş ücret alacağı ve fesih uyuşmazlığı farklı hukuki istemlerdir. Her birinin delili ve koşulları somut olay üzerinden ayrı belirlenmelidir.

Resmî kaynaklar: İş Kanunu (4857)

Hukuki kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu: m.72; yer ve su altında çalıştırma yasağı; m.73 farklı gece çalışması kuralları.