Ücreti Kâra Bağlı İşçi Şirket Hesaplarını Görebilir mi?

Kâra katılma esasıyla ücret alan işçi, ücretinin doğru hesaplanıp hesaplanmadığını denetleyebilmek için gerekli bilgileri isteyebilir. Ücretine şirketin kârından veya cirosundan pay eklenmesi kararlaştırılan işçi, pay hesabında anlaşmazlık varsa hesaplamanın dayanağı olan bilgi ve belgelerin incelenmesini isteyebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 403. maddesi bu hakkı düzenler. Kârdan pay kararlaştırılmışsa işveren, işçinin istemi üzerine ayrıca yıl sonu kâr zarar cetvelini vermek zorundadır. İşçinin şirket ortağı olmaması bu özel ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Önce payın hangi tutar üzerinden hesaplandığı belirlenmeli: Ciro, kâr ve üretilen miktar aynı ölçü değildir.
• Prim ve satış komisyonundan farkı nedir: Belirli müşteri sözleşmesine aracılık karşılığında kazanılan komisyon ile işletmenin dönem sonucuna katılma farklı ücret modelleridir.
• Hangi defter ve belgeler incelenebilir: 403. madde, payın hesabında uyuşmazlık bulunduğunda işverene bilgi verme ve bu bilginin dayanağını oluşturan işletme defterleriyle belgelerini incelemeye sunma yükümlülüğü getirir.
• Kâr zarar cetveli için ayrıca uyuşmazlık gerekir mi: Kanun, kârdan pay verilmesi kararlaştırıldığında işçinin istemi üzerine yıl sonu kâr zarar cetvelinin verilmesini ayrıca düzenler.
• Ödeme ne zamana kadar yapılmalı: TBK 406, asıl ücrete eklenen ciro veya kâr payının hesap dönemini izleyen en geç üç ay içinde belirlenip ödenmesini öngörür.

Önce payın hangi tutar üzerinden hesaplandığı belirlenmeli

Ciro, kâr ve üretilen miktar aynı ölçü değildir. Sözleşmede toplam satışlardan belirli oran öngörülmesiyle, giderler düşüldükten sonra oluşan kârdan oran verilmesi farklı hesap doğurur. İşyerinin yüksek satış yapması, mutlaka aynı tutarda kâr ettiği anlamına gelmez. Buna karşılık ciroya bağlanan payın, sözleşmede dayanağı olmadan sonradan net kâr üzerinden hesaplanması da aynı anlaşmanın uygulanması sayılmaz.

İş sözleşmesi, ücret eki, yazılı teklif, önceki hesap cetvelleri ve tarafların açıklamaları birlikte okunmalıdır. Hangi işletme veya şubenin sonucunun esas alındığı, hesap dönemi, oran ve hesaplamaya girecek kalemler belirlenmelidir. “Sana kârdan pay vereceğiz” sözü bakımından da anlaşmanın varlığı ve içeriği kanıtlanmalıdır; çalışan olmak tek başına işletme kârının belirli oranını isteme hakkı yaratmaz.

Prim ve satış komisyonundan farkı nedir?

Belirli müşteri sözleşmesine aracılık karşılığında kazanılan komisyon ile işletmenin dönem sonucuna katılma farklı ücret modelleridir. Prim ve satış komisyonunun ispatı ayrı koşullar içerir. Belgede kullanılan “bonus” veya “prim” kelimesi tek başına yeterli değildir; ödemenin gerçekten hangi olguya bağlandığı anlaşılmalıdır.

Aynı çalışan hem sabit ücret hem satış komisyonu hem dönem kârına bağlı ek ödeme alabilir. Bu kalemlerin birbirine karıştırılması, bir ödeme yapılmışken bütün borçların ödendiği düşüncesine yol açabilir. Her kalem için dayanak, oran, dönem, hak edilen tutar ve yapılan ödeme ayrı gösterilmelidir. Kâr payı anlaşması işçiyi kendiliğinden şirket ortağına dönüştürmez.

Hangi defter ve belgeler incelenebilir?

403. madde, payın hesabında uyuşmazlık bulunduğunda işverene bilgi verme ve bu bilginin dayanağını oluşturan işletme defterleriyle belgelerini incelemeye sunma yükümlülüğü getirir. İnceleme işçi tarafından veya onun yerine tarafların birlikte belirlediği ya da hâkimin atadığı bilirkişi aracılığıyla yapılabilir. Bu yol, yalnız işverenin sonuç rakamını bildirmesine mahkûm olunmadığını gösterir.

Hesaplamayla ilgili satış toplamları, gider kalemleri, dönem sonuçları ve kullanılan düzeltmelerin dayanakları istenebilir. Talep somutlaştırılmalıdır: hangi yıl, hangi pay oranı ve hangi hesabın tartışıldığı açıklanır. Kanuni inceleme hakkı, şirketin tüm verilerini sınırsız biçimde kopyalayıp üçüncü kişilere yayma yetkisi değildir. İncelemenin kapsamı ücret payını denetleme amacıyla bağlantılı tutulmalıdır.

Kâr zarar cetveli için ayrıca uyuşmazlık gerekir mi?

Kanun, kârdan pay verilmesi kararlaştırıldığında işçinin istemi üzerine yıl sonu kâr zarar cetvelinin verilmesini ayrıca düzenler. Bu belgeyi istemek için şirket ortağı sıfatı aranmaz. Cetvelin sunulması da hesabın her yönüyle doğru kabul edildiği anlamına gelmez. Ücret sözleşmesindeki matrah ile cetvelde gösterilen sonucun nasıl bağlandığı açıklanmalıdır.

İşverenin “zarar ettik” demesi üzerine sabit ücretin de ödenmeyeceği sonucu çıkarılamaz. Dönem sonucuna bağlı ek ödeme ile asıl ücret ayrı borçlardır. Ücreti ödenmeyen işçinin hakları bu nedenle ayrıca değerlendirilir. Gerçekten kâr oluşmaması, kâra bağlı kalemin hesabını etkileyebilir; ancak bunun hangi kayıtlardan çıktığı denetlenebilir olmalıdır.

Ödeme ne zamana kadar yapılmalı?

TBK 406, asıl ücrete eklenen ciro veya kâr payının hesap dönemini izleyen en geç üç ay içinde belirlenip ödenmesini öngörür. Üretilenden pay verilmesinde ise ürün payının belirlenmesi esas alınır. Bu üç aylık kural, her aylık maaşın üç ay geciktirilebileceği anlamına gelmez. Hesap döneminin ne zaman bittiği sözleşme ve işletme kayıtlarından gösterilmelidir.

Varsayımsal örnek: Bir çalışana sabit ücretinin yanında yıllık kârın yüzde ikisi vaat edilmiş olsun. Çalışan, kendisine bildirilen tutarın hesabına itiraz ettiğinde dönem cetvelini ve ilgili dayanakları isteyebilir. Satışların artmış olması tek başına alacağını kesinleştirmez; doğru kâr matrahı, sözleşme ve ödeme kayıtları incelenir. Alacak davasına geçilecekse iş uyuşmazlığında dava şartı arabuluculuk gözetilir; talep edilen dönem ve ücret kalemi başvuruda açık gösterilir.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Kâra katılmada işçinin bilgi alma hakkı

Türk Borçlar Kanunu’nun 403. maddesi, ücretin tamamen veya kısmen kâra katılma şeklinde belirlendiği durumlarda işverenin işçiye gerekli bilgileri vermesini öngörür. İşçi, gerektiğinde ticari defterlerin incelenmesini de isteyebilir. Bu inceleme, tarafların anlaştığı bir bilirkişi veya hâkimin atayacağı bir uzman tarafından yapılabilir. Kâra katılma payı, hesap döneminin kapanmasından sonra işçiye bildirilmelidir.

Hukuki kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu — m.396,403–406; sır saklama, işin sonucundan pay ve ödeme zamanı.
• İş Mahkemeleri Kanunu — m.3; işçilik alacağında dava şartı arabuluculuk.