Yüklenicinin Hakedişinden Haksız Kesinti Yapılırsa Nasıl İtiraz Edilir?

Yüklenicinin hakedişinden kesilen her tutar haksız değildir; ancak iş sahibinin “eksik iş”, “ceza”, “teminat” veya “mahsup” adı yazması da kesintiyi kendiliğinden haklı kılmaz. Kesintinin sözleşmedeki dayanağı, hangi işe ve tarihe bağlandığı, bildirilen ayıp veya gecikme, hesap yöntemi ve vade ayrı ayrı gösterilmelidir. İtiraz, hakediş numarası ve kesinti kalemi üzerinden yazılı yapılır; imzalama, kesin kabul ve nihai hesap aşamalarındaki belgeler birbirinden ayrılır.

Bu yazı esas olarak özel sektörde iş sahibi ile doğrudan sözleşme yapan yüklenicinin hakediş kesintisine odaklanır. Kamu idaresiyle sözleşmenin feshi ve kamu yapım işinde özel şartname usulü farklıdır. Alt yüklenicinin ana yükleniciden ödenmeyen hakedişi de ayrı ilişkidir. Sözleşmenin tarafını, iş türünü ve kesinti belgesini belirlemeden tek bir “hakediş davası” yolu seçmeyin.

Hakedişten yapılan kesinti hangi kalemden kaynaklanır?

İlk adım, “brüt hakediş 2 milyon, 1,6 milyon ödendi” farkını alt kalemlere ayırmaktır. Önceki hakedişte ödenen tutar, avans mahsubu, sözleşme teminatı, KDV ve stopaj gibi mali kalem, sözleşmesel ceza, ayıp veya eksik iş karşılığı ve iş sahibinin başka bir alacağı aynı bordroda bulunabilir. Bu kalemlerin hukuki dayanakları farklıdır. Bir önceki dönemde zaten tahsil edilmiş bedelin düşülmesini haksız ceza saymak da; dayanağı gösterilmeyen 100.000 TL'yi “rutin kesinti” diye kabul etmek de yanlış olur.

Hakediş raporuna dayanak metrajı, ataşmanı, keşif artışını, değişiklik emrini ve birim fiyat/götürü bedel tablosunu ekleyin. Örneğin 500 metrekare iş tamamlandığı iddia edilirken iş sahibi 430 metrekare kabul etmişse uyuşmazlık 70 metrekarelik imalatın varlığı veya ölçümüdür. İş sahibi 500 metrekareyi kabul edip 70 metrekarenin bedelini “teminat” diye tutuyorsa hukuki soru başkadır. Delil ve bilirkişi incelemesi de buna göre kurulur.

Özel inşaat sözleşmesinde kesinti neye dayanabilir?

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 470 eser sözleşmesinde yüklenicinin bir eser meydana getirmesini, iş sahibinin bedel ödemesini düzenler. TBK m. 479, aksi kararlaştırılmamışsa bedelin teslimde muaccel olduğunu; parça parça teslim ve parça bedeli kararlaştırıldığında her kısmın tesliminde muaccel olacağını söyler. Özel inşaat sözleşmesi aylık/geçici hakediş ve farklı ödeme vadesi kararlaştırabilir. Sözleşmedeki bu usul görülmeden her aylık raporun düzenlendiği gün kesin ve tamamı muaccel alacak sayılması doğru değildir.

İş sahibi, teslim edilen işin ayıplı olduğunu ileri sürüyorsa TBK m. 474'teki gözden geçirme ve bildirim, m. 475'teki seçimlik haklar önemlidir. Bedelden indirim, onarma veya şartlarına göre diğer taleplerin kapsamı somut ayıp ve zamanında bildirime bağlıdır. “Ayıplı iş” diye tüm hakedişi sınırsız süre tutmak, ayıbın gerçek değeri ve sözleşmedeki güvence koşulları incelenmeden kabul edilemez. Öte yandan yüklenicinin imzası olan kabul tutanağı, gizli ayıp veya sonradan tespit bakımından her dosyayı otomatik bitirmez.

Gecikme cezası kesildiyse kritik yol, teslim veya ara aşama tarihi, sürenin hangi olaylarla uzadığı, iş sahibinin yer teslimi veya onay gecikmesi ve ceza koşulunun açık hesabıdır. TBK m. 179–182 ceza koşulunun türü, asıl borçla ilişkisi ve indirim rejimini düzenler. Tacirler arasındaki sözleşmelerde TTK m. 22'nin cezanın sırf aşırılığı nedeniyle indirilmesi bakımından özel etkisi vardır; ceza koşulunun geçerlilik ve hesap değerlendirmesi ayrı yapılmalıdır. Burada önce kesilen cezanın hiç doğup doğmadığı ve rakamsal hesabı incelenir.

Teminat kesintisi ise borcun nihai olarak kaybedildiği anlamına gelmeyebilir. Sözleşme belirli yüzdeli tutarın geçici veya kesin kabule, ayıp giderimine ya da garanti dönemine kadar tutulmasını kararlaştırmış olabilir. Vade ve iade koşulu gerçekleştiği hâlde tutar ödenmiyorsa alacak doğar. Banka teminat mektubu, nakit kesinti ve iş sahibinin cezaya mahsubu farklı hukuki işlemlerdir. Her dönemde tutulan teminatı ayrı gösterip daha önce iade edilen kısmı düşmek gerekir.

Ek iş ve fiyat farkı hakedişe yansıtılmadıysa?

Ek işin kimin talimatıyla, hangi kapsamda, hangi bedel veya birim fiyatla yapıldığı belirlenir. Sözleşmedeki yazılı değişiklik şartı, sahadaki imzalı tutanak ve iş sahibinin fiilî kabulü birlikte değerlendirilir. Yüklenicinin tek taraflı hazırladığı metraj çizelgesi tek başına ek iş onayını kanıtlamayabilir; iş sahibinin her mesajı da fiyat artışını kabul ettiği anlamına gelmez. Götürü bedelde TBK m. 480'in kuralı ve öngörülemeyen durumlar istisnası, başlangıçtan beri kapsam içinde olan işle ek iş iddiası ayrılmadan uygulanamaz.

Fiyat farkı sözleşmede kararlaştırılmamışsa özel sektör yapımında otomatik ve genel bir endeks hakkı bulunduğu varsayılamaz. Sözleşme hükmü, iş süresinin uzamasına kimin sebep olduğu ve ifanın aşırı güçleşmesi gibi özel iddialar ayrıca incelenebilir. Salt malzeme fiyatının artmasıyla bütün geçmiş hakedişlerin mahkemece yeniden fiyatlandırılacağı söylenemez.

Hakedişi imzalarken nasıl itiraz edilmelidir?

Özel sözleşmede itiraz yöntemi ve süresi varsa metni dikkatle izleyin. İhtirazi kayıt, çekişmeli kesintiyi ve gerekçesini görünür kılmak için önemlidir: “3 no.lu hakedişin 45.000 TL metraj eksiltmesi ve 80.000 TL gecikme cezasına, ekli 29 Eylül tarihli dilekçedeki nedenlerle itiraz ederek imzalıyorum” gibi somut kayıt, genel “haklarım saklıdır” cümlesinden daha açıklayıcıdır. Kesintinin tutarı, satırı ve ek deliller ayrı yazılmalıdır.

İmzalamayı her durumda reddetmek ödeme akışını durdurabilir; kayıtsız şartsız imzalamak da kabul savunmasına yol açabilir. Hangisinin uygun olduğu sözleşmenin hükümleri, raporun geçici veya kesin olması ve kesintinin niteliğine bağlıdır. İmza atılmadan önce metraj ve ek raporların tam örneğini alın, daha sonra yapılan düzeltmenin kim tarafından ne zaman yapıldığını kaydedin. Birden çok hakedişte aynı yanlış sürüyorsa yalnız son rapora itiraz yeterli olmayabilir.

Kamu yapım işleri için Kamu İhale Kurumunun yayımladığı mevzuat ve Yapım İşleri Genel Şartnamesi ile somut ihale dokümanları ayrıca incelenir. Geçici hakediş itirazının dilekçe, rapora ek ve şerh yöntemi ile ilgili özel hükümler özel sektör sözleşmesindeki genel yaklaşım yerine geçmez. Ayrıca mevzuat 2025'te değişmiştir; ihale ilan ve sözleşme tarihine uygulanacak şartname sürümü belirlenmelidir. Hizmet işleri şartnamesi ile yapım işleri şartnamesinin madde numaralarını da karıştırmayın.

Haksız kesinti alacağı nasıl istenir?

Talep tablosunu hakediş bazında kurun: numara, dönem, kararlaştırılan birim fiyat veya götürü dilimi, ölçülen iş, kabul edilen iş, brüt bedel, önceki ödemeler, her kesinti, vergiler, net ödeme ve tartışmalı fark. Aynı bedelin sonraki hakedişte düzeltme olarak ödenip ödenmediğini kontrol edin. Geçici hakedişin kesin hesapta yeniden ele alınabilmesi, önceki itirazın gereksiz olduğu anlamına gelmez; sözleşmedeki kabul ve itiraz hükümleri korunmalıdır.

Kesintiye dayanılan ayıp veya cezanın varlığı çekişmeli ise iş sahası değişmeden fotoğraf, proje revizyonu, ölçüm tutanağı, günlük rapor ve yazışmaları koruyun. Gerektiğinde HMK m. 400 ve devamındaki delil tespiti değerlendirilebilir. Delil tespiti tek başına bedel ödemesine karar vermez. Saha tamamlanıp üzeri kapatılacak imalatlarda ölçümün sonradan yapılması zorlaşacağından zamanlama önemlidir.

Vadesi gelmiş alacak için önce açıklamalı yazılı ihtar ve mutabakat denemesi yapılabilir. TBK m. 117 temerrütte ihtar veya belirlenmiş ifa günü ayrımını düzenler. Faiz başlangıcı ve türü sözleşme, tarafların tacir sıfatı ve temerrüt koşullarına göre hesaplanır; her kesinti tarihinden kendiliğinden aynı faiz işlemez. Takip veya dava öncesi ticari para alacağına ilişkin TTK m. 5/A dava şartı arabuluculuk, taraf ve talep türüne göre gündeme gelebilir. Uyuşmazlığın görevli mahkemesi de somut ilişkiden çıkarılır.

İş sahibinin ayrıca zarar iddiası varsa talepler takas veya karşı dava ile karşılaşabilir. İş sahibinin onarım gideri faturası, ayıbın gerçekten yükleniciden kaynaklandığını veya harcamanın makul olduğunu tek başına ispatlamayabilir; bilirkişi incelemesinde teknik ve mali bağlantı gösterilir. Yüklenici de “hiç ayıp yok” demekle yetinmeyip işin kabulü, düzeltme ve ihtar sürecini sunmalıdır. İstenen net bedel ile elde tutulan teminat ayrı gösterilmelidir.

Yüklenicinin sık yaptığı dört hata

1. Kesintiyi toplu yazmak: Metraj, ceza, vergi, avans ve teminat için tek rakam kullanmak talebin ispatını güçleştirir.
2. Yalnız fatura kesmek: Fatura önemli bir kayıttır; ifa edilen imalatın miktarını ve iş sahibinin kabulünü her zaman tek başına ispat etmez.
3. Geçici ve kesin hesabı karıştırmak: Sözleşmedeki teslim, kabul, garanti ve teminat iade koşulları ayrı tarihlerde gerçekleşebilir.
4. Kamu ve özel işi aynı saymak: Kamu yapım işindeki şartname ve itiraz usulü özel sözleşmeye otomatik uygulanmaz.

Örneğin özel bir depoda çatı imalatı yapan yüklenicinin 4 numaralı hakedişinden 120.000 TL tutulduğunu düşünelim. 40.000 TL daha önce verilmiş avansın iadesi, 30.000 TL sözleşmedeki geçici teminat, 50.000 TL ise iş sahibinin “sızıntı” iddiası olsun. İlk iki kalemin vadesi ve hesabı sözleşmeden, son kalemin dayanağı ayıp bildirimi ve teknik tespitten çıkacaktır. 120.000 TL'nin tamamı aynı gün muaccel haksız kesinti değildir; fakat 50.000 TL'nin ayıp gerekçesi de tek satırlık raporla doğrulanmış sayılmaz.

Kesin hesabın hazırlanması sırasında geçici hakedişlerdeki düzeltmeler satır satır işlenmelidir. İlk raporda ölçülmeyen bir imalat son raporda eklendiyse aynı tutarı geçmiş dönem alacağına tekrar koymayın. Buna karşılık önceki dönemde itiraz edilmiş metraj eksiltmesi kesin hesaba da taşındıysa, itirazın devam ettiğini açıkça gösterin. Ödeme yapan şirket değişmiş veya proje devredilmişse borcun kime ait olduğu sözleşme devri ve temsil belgeleriyle ayrıca belirlenir. Şantiye müdürünün onayı her zaman şirketin bütün borçları kabul ettiği anlamına gelmez.

Eksik iş iddiası için iş sahibinin üçüncü yükleniciye yaptırdığı onarım faturası sunulabilir. Bu belge gerçek ödeme ve gider bakımından önemlidir; ancak yapılan işin ilk yüklenicinin borcu kapsamında olduğunu, kusurlu ifa nedeniyle gerektiğini ve tutarın makul olduğunu ayrıca göstermelidir. Yüklenicinin kendi teknik raporu da tek başına mahkeme incelemesinin yerine geçmez. Proje, teslim fotoğrafları ve keşif olanağı korunarak bağımsız ölçüm istenebilir.

Hakediş itirazını teslim alan kişinin yetkisi de kayda bağlanmalıdır. Şantiyedeki teknik görevliye verilen dilekçe merkez şirkete ulaşmamışsa tebliğ tarihi tartışılabilir. Sözleşmenin bildirim adresini ve kanalını kullanın; ekleriyle birlikte alındı belgesini saklayın. Böylece iş miktarı kadar, itirazın zamanında ve hangi metinle yapıldığı da ispatlanabilir.

Sık sorulan sorular

Hakedişi imzaladım; kesintiye yine itiraz edebilir miyim?

İmzanın ve varsa ihtirazi kaydın hukuki etkisi sözleşme, raporun geçici/kesin niteliği ve sonraki düzeltmelere göre belirlenir. Kayıtsız imza güçlü bir kabul savunması yaratabilir; fakat her durumda bütün iddiaların otomatik ve süresiz sona erdiği söylenemez. Belgeyi ve yazışmaları birlikte inceletin.

İş sahibi eksik iş diyerek bütün hakedişi tutabilir mi?

Eksik işin kapsamı ve bedelle ilişkisi, ifa, teslim, ayıp bildirimleri ve sözleşmedeki güvence hükümleri incelenir. Gerçek ve ölçülebilir bir eksik iş karşılığı ile açıklamasız tüm bedeli tutmak farklıdır. İddia teknik tespit gerektirebilir.

Geçici teminat kesintisi ne zaman geri alınır?

Sözleşmedeki geçici/kesin kabul, ayıp giderimi ve güvence koşullarına göre iade vadesi saptanır. Her sözleşmede aynı oran ve tarih yoktur. Vade dolduysa önce dönem bazında tutulmuş toplamı ve kısmi iadeleri netleştirin.

Kamu hakedişinde itiraz için aynı kurallar mı geçerli?

Hayır. İhale/sözleşme tarihine uygulanan Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve ihale dokümanındaki dilekçe, şerh, rapor ve kesin hesap usulü ayrıca uygulanır. Özel sektör için yazılmış örnek itiraz yöntemini kamu işindeki özel prosedürün yerine kullanmayın.

Fatura alacağı mı, eser sözleşmesi alacağı mı?

Fatura bedel kaydını ve ticari yazışmayı gösterir; imalat miktarı, kabul, ek iş, ayıp ve ödeme vadesi eser sözleşmesiyle birlikte değerlendirilir. Talep genellikle sözleşmesel bedel alacağıdır; faturanın tek başına düzenlenmesi uyuşmazlığın tümünü çözmez.

Hukuk bürosu: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu, sicil no: 5507.