Adi Ortaklık Tasfiyesi: Hesaplaşma Alacağı Nasıl Hesaplanır?

Adi ortaklık bittiğinde ortaklık kasasındaki para doğrudan sermaye oranında bölüşülmez. Önce ortaklığın üçüncü kişilere borçları, ortağın ortaklığa verdiği avans ve yaptığı giderler, katılım payları, sonra kalan kazanç veya zarar hesaplanır. Yönetici ortağın tuttuğu banka hesabı ve defterler görülmeden “şu kadar kâr payım var” diye tek kalem alacak yazmak, tasfiye hesabını eksik bırakır. Taraflar anlaşamıyorsa tasfiye görevlisinin hâkim tarafından atanması ve hesap uyuşmazlığının çözülmesi istenebilir.

Bu rehber limited şirket ortaklığından çıkmayı değil, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 620–645 kapsamındaki adi ortaklığın sona ermesi ve hesaplaşmasını ele alır. Adi ortaklık tüzel kişilikli bir limited şirket değildir; sözleşme adı “iş ortaklığı”, “proje ortaklığı” veya “adi şirket” olabilir. Gerçek ilişkinin ortak amaç, emek ve malvarlığı katkısı üzerinden kurulduğu gösterilmelidir. Sırf fatura üzerinde iki isim olması tek başına adi ortaklık kurulduğunu kanıtlamaz.

Adi ortaklık hangi hâllerde sona erer?

TBK m. 639 ortak amaç gerçekleştiğinde veya imkânsızlaştığında, bütün ortakların oybirliğiyle, kararlaştırılmış sürenin bitmesiyle, şartlarına uygun fesih bildirimiyle ve haklı sebep için mahkeme kararıyla sona erme hâllerini düzenler. Ölüm, iflas, kısıtlanma ve tasfiye payının cebrî icrada paraya çevrilmesi bakımından sözleşmede devam hükmü bulunup bulunmadığı önemlidir. İşler kötü gidiyor diye her ortaklığın kendiliğinden o gün tasfiye edildiği kabul edilemez.

Belirsiz süreli veya bir ortağın ömrü boyunca kurulan adi ortaklıkta TBK m. 640, altı ay önceden fesih bildirimi ve bildirimin hesap yılı sonunda hüküm ifade etmesi esaslarını düzenler. Bildirim dürüstlük kuralına aykırı veya özellikle uygunsuz zamanda yapılamaz. Sözleşmede farklı süreli ilişki, özel fesih hakkı veya haklı sebep iddiası varsa koşullar ayrıca incelenir. “Artık ortak değilim” diye banka hesabından tek taraflı para çekmek, fesih bildiriminin ve hesaplaşmanın yerini tutmaz.

Her ortaklığın sona ermesi tüm işlerin aynı anda bitmesi demek değildir. Devam eden müşteri sözleşmesi, tahsil edilmemiş fatura, kiralanan iş yeri ve çalışanlarla ilgili yükümlülükler tasfiyede ele alınır. TBK m. 645, sona ermenin üçüncü kişilere karşı yükümlülükleri değiştirmediğini söyler. Ortakların kendi aralarında yaptığı “borçları artık diğeri ödeyecek” anlaşması, alacaklı bakımından her durumda otomatik ibra sonucu doğurmaz.

Ortaklıktan çıkışla ortaklığın tasfiyesi aynı mı?

Değildir. Sözleşmede diğer ortaklarla devam hükmü varsa TBK m. 633–636, bir ortağın çıkması veya çıkarılması ve o ortağın ayrılma tarihindeki varsayımsal tasfiye payına ilişkin özel hesabı düzenler. Ortaklık tümden sona eriyorsa m. 642–644'teki tasfiye uygulanır. Çıkan ortak için devam eden işlerin sonraki kâr/zarar etkisi de ayrı düzenlenmiştir. Talep dilekçesinde önce hangi olayın gerçekleştiği belirlenmeden “ortaklığın tasfiyesi ve payım” istenmesi karışıklık yaratabilir.

Adi ortaklık tasfiye payı nasıl hesaplanır?

Önce envanter çıkarılır: nakit, banka ve kasa, stok, ekipman, alacaklar, tamamlanmamış işler, teminatlar ve üçüncü kişilere borçlar. Hangi varlığın ortağın kişisel mülkiyetinde kalıp ortaklığın yalnız kullanımına bırakıldığı ayrılır. TBK m. 638'e göre ortaklık için edinilen veya devredilen şeyler, alacaklar ve ayni haklar sözleşme çerçevesinde ortaklara elbirliğiyle ait olabilir. Faturanın kimin adına kesildiği önemli olmakla birlikte, tek başına tüm yararlanma ve iç paylaşım sonucunu belirlemeyebilir.

TBK m. 643 sıralamayı verir: önce ortaklık borçları ödenir; sonra her ortağın ortaklığa verdiği avanslar, ortaklık için yaptığı giderler ve koyduğu katılım payı iade edilir; kalan kazanç paylaşılır. Malvarlığı bunlara yetmezse zarar ortaklar arasında paylaşılır. Sözleşmede kâr/zarar oranı kararlaştırılmamışsa TBK m. 623'ün eşit paylaşım kuralı önemlidir; ortakların farklı miktarda para koyması otomatik olarak kâr oranını o miktara çevirmeyebilir.

Katılım payı nakit, alacak, ekipman veya emek olabilir. TBK m. 642 uyarınca bir eşyanın mülkiyetini katılım payı olarak koyan ortak, tasfiye sonunda aynı eşyayı olduğu gibi geri alma hakkına sahip değildir; belirlenen değeri, değer belirlenmemişse koyulduğu zamandaki değeri isteyebilir. Buna karşılık yalnız kullanım hakkı bırakılmış eşyanın dönüşü farklı değerlendirilir. İş yerindeki tüm makineleri “ben alıp getirmiştim” diye sökmek, bu iki durum ayrılmadan doğru tasfiye değildir.

Ortaklığa verilen avans, katılım payı ve dağıtılmamış kâr birbirinden farklı kalemlerdir. TBK m. 627, ortağın ortaklık için yaptığı giderler ve verdiği avansla ilgili iç sorumluluğu; avansa verildiği günden itibaren faiz isteyebilmesini düzenler. Giderin gerçekten ortaklık amacı için yapıldığı banka ve fatura kayıtlarıyla gösterilir. Kişisel harcamalar “avans” etiketiyle ortaklık borcuna dönüşmez; diğer ortağın kişisel hesabından ortaklığa aktarılan tutar da otomatik sermaye sayılmaz.

Basit bir örnek hesabı

İki ortaklı bir projede tahsil edilebilir 1.000.000 TL varlık, dış alacaklılara 250.000 TL borç olsun. Ortak A'nın belgeli 100.000 TL avansı ve B'nin belgeli 50.000 TL gideri, her birinin 200.000 TL nakit katılım payı varsayılsın. Borçlardan sonra 750.000 TL kalır; avans, gider ve katılım payları toplam 550.000 TL olarak ayrıldıktan sonra kalan 200.000 TL sözleşmedeki kâr oranına göre, oran yoksa TBK 623'ün kuralına göre paylaşılır. Bu yalnız yöntem örneğidir: tahsil edilemeyen alacak, vergi ve işçilik borcu, stok değeri veya tartışmalı gider gerçek dosyada sonucu değiştirir.

Üçüncü kişiye borç varsa “önce payımı ödeyin, borç sonra kapansın” talebi kanuni sıraya uymaz. Tasfiye sırasında borç ödemesiyle hangi ortağın daha önce şahsen ödeme yaptığı da denkleştirilir. Yöneticinin kasa açığını gizlediği iddiası varsa aynı kalemi hem ortaklık borcu hem ayrıca tazminat olarak iki kez yazmayın. Hukuka aykırı çekim, eksik muhasebe veya zarar ayrı ispat ve sebep gerektirir.

Tasfiye görevlisi nasıl atanır, hesap uyuşmazlığı nasıl çözülür?

TBK m. 644 gereği tasfiye, yönetici olmayanlar da dâhil bütün ortakların elbirliğiyle yapılır. Ortaklar tasfiye görevlisi atayabilir; anlaşamıyorlarsa her ortak hâkimden atanmasını isteyebilir. Görevli, varlık ve borçları tespit edip hesabı tasfiye usulüne göre yürütür. Kanun, tasfiye usulü veya sonunda dağıtılacak pay konusundaki uyuşmazlıkların ilgililerin istemi üzerine hâkimce çözüleceğini de belirtir. Görevli atanması, otomatik olarak belirli tutarda alacağın hüküm altına alınması değildir.

Uyuşmazlıkta iki ayrı düğüm olabilir: ortaklığın gerçekten sona erip ermediği ve tasfiye sonunda kimin ne alacağı. Sözleşme belirsiz süreli mi, fesih bildirimi usulüne uygun mu, yoksa haklı sebeple fesih kararı mı gerekli? İlk soruyu çözmeden ikinci soru için kesin tutar vermek erken olabilir. Dava türü, taraflar, görev ve yetki ile arabuluculuk şartı talep ve ortaklığın ticari niteliğine göre belirlenir; tüm adi ortaklık davaları için tek mahkeme ve tek arabuluculuk cevabı verilemez.

Şirket türleri gibi ayrı bir tüzel kişiliği varsaymak da taraf teşkilinde hata doğurabilir. Adi ortaklığın temsil ve üçüncü kişilerle ilişkisi TBK m. 637–638'de düzenlenir. Kendi adına işlem yapan ortağın dış ilişkide bizzat alacaklı veya borçlu olması, iç ilişkide hesabı diğer ortağa vermeyeceği anlamına gelmez. Sözleşme, işlem adına açılan hesap ve yetki belgesi birlikte okunur. Ortaklık hesabına kayıtlı taşınmaz, ekipman veya alacak varsa ayni hakkın şekli ayrıca değerlendirilir.

Tasfiye görevlisinin tarafsızlığı, veri erişimi ve ücretinin kaynağı anlaşmazlık konusu olabilir. Kanun, görevli ücretinin sözleşme veya oybirliğiyle kararlaştırılmadığında emeği ve malvarlığı gelirini dikkate alarak hâkimce belirleneceğini düzenler. Defterlerin tek ortağın elinde olduğu dosyada, banka dökümleri ve üçüncü kişilerden alınacak kayıtlar için mahkemenin usulî araçları gerekebilir. Erişimi olmayan ortağın tahmini rakamla kesin zarar iddiası kurması yerine açıklanabilir hesap kalemleri sunması daha elverişlidir.

Tasfiye alacağı için hangi delilleri toplamalıyım?

• Ortaklık sözleşmesi, ekleri, değişiklikleri ve ortak amaçla ilgili iş teklifleri.
• Katılım paylarının kime, ne zaman ve hangi hukuki nitelikle verildiğini gösteren banka dekontları ve ayni katkı kayıtları.
• Gelir-gider defteri, e-fatura ve e-arşiv, stok, kasa, banka, POS ve tahsilat kayıtları.
• Devam eden sözleşmeler, müşteri alacakları, tedarikçi ve işçilik borçları, teminat ve vergi kayıtları.
• Fesih bildirimi, tebliği, toplantı veya oybirliği kararları ve yöneticinin hesap yazışmaları.

TBK m. 630 yönetici ortağın yılda en az bir kez hesap vermesini ve kazanç paylarını ödemesini; m. 631 ise yönetim yetkisi olmasa dahi her ortağın bilgi alma, defterleri inceleme ve örnek alma hakkını düzenler. Sözleşmeyle bu ikinci hak kaldırılamaz. Bu nedenle tasfiye öncesinde belge talebi için belirli dönem, kayıt türü ve erişim yöntemi yazın. Defterin fotoğrafını almak için hukuka aykırı biçimde özel hesaba girilmemelidir; red hâlinde mahkemeden usulüne uygun delil temini değerlendirilebilir.

Hesaplaşmada aynı tutarın iki kez istenmesi sık görülür: örneğin makinenin alım bedeli katılım payı olarak yazılıp aynı makinenin güncel satış bedeli ayrıca ortak alacağına eklenir. Önce mülkiyet mi kullanım mı konduğunu belirleyin. Bir başka hata, iş ortağının kendi şahsi harcamasını ortaklık gideri kabul etmektir. Yönetici ortağın hesap vermemesi halinde bile bütün banka çıkışları doğrudan zimmet veya kişisel kazanç sayılmaz; işlem bazlı açıklama istenir.

İnşaat projesi ortaklığında proje hakedişinin henüz iş sahibinden tahsil edilmemiş olması kâr hesabını etkileyebilir. Hakediş ve taşeron ödemeleri, teminat kesintileri ve olası ayıp talepleri birlikte ele alınmalıdır. Fatura ve cari hesap belgeleri dış alacaklar için yararlıdır; ortaklar arasındaki nihai tasfiye hesabı bundan daha geniştir. Vergi mükellefiyeti ve muhasebe kayıtları da özel hukuk hesabını tek başına kesinleştirmez.

Bir ortağın üçüncü kişiye kendi adına düzenlediği fatura dış ilişkide kendi alacağı olabilir; ortaklık hesabına aldığı bedeli iç ilişkide açıklama borcu başka meseledir. TBK m. 637 bu temsil ayrımını açıkça kurar. Bu nedenle müşteriyle imzalanan sözleşme ve ortaklık anlaşması yan yana okunur. Karşı tarafın “hesap benim adıma, para da benim” savunması, ortak amaçla edinilen gelir ve elbirliği mülkiyeti kurallarına rağmen tek başına yeterli olmayabilir.

Tasfiye sırasında henüz sonuçlanmamış alacakların değerlemesi özellikle tartışmalıdır. Tahsil kabiliyeti zayıf bir alacağı nominal tutarından kesin kâr gibi dağıtmak, ileride zarar çıkmasına yol açar. Alacaklı taraf, vade, teminat ve olası itirazlar tabloya yazılmalı; tahsil gerçekleşirse ek dağıtımın nasıl yapılacağı tasfiye planında gösterilmelidir. Ortakların geçmişte kısmi kâr payı çekimleri de son hesaptan düşülmelidir. Böylece nakit akışı ile ekonomik kazanç birbirine karışmaz.

Sık sorulan sorular

Adi ortaklık sözleşmesi yazılı değilse tasfiye istenebilir mi?

İlişkinin adi ortaklık olduğu diğer delillerle ispatlanabiliyorsa yazılı tek bir metnin bulunmaması her zaman talebi ortadan kaldırmaz. Ortak amaç, katılım payı, kâr/zarar paylaşımı ve birlikte faaliyet somut belgelerle değerlendirilir. İspat usulü ve delil sınırlamaları dosyaya göre incelenir.

Ortaklığa koyduğum arabayı veya makineyi geri alabilir miyim?

Yalnız kullanım için bıraktıysanız durum ile mülkiyetini katılım payı olarak devrettiyseniz durum farklıdır. TBK 642, mülkiyeti konulan şeyin aynıyla geri alınmasını değil, katılım payı değerinin tasfiyede istenmesini düzenler. Sözleşme ve devir belgesi belirleyicidir.

Ortaklık hesabındaki para yarı yarıya paylaşılır mı?

Önce dış borçlar, avanslar, giderler ve katılım payları sıraya göre hesaplanır. Kalan kâr sözleşmedeki oranla; aksi kararlaştırılmamışsa TBK 623'teki eşit paylaşım kuralıyla bölüşülür. Banka bakiyesi tek başına dağıtılabilir kâr değildir.

Diğer ortak defterleri vermiyorsa tasfiye durur mu?

TBK 631 bilgi ve inceleme hakkı tanır; tasfiye görevlisi atanması ve mahkeme aracılığıyla gerekli kayıtların temini değerlendirilebilir. Kayıtların eksik olması hesabı güçleştirir ama bu, diğer ortağın sunduğu rakamı koşulsuz kabul etmeyi gerektirmez.

Adi ortaklık bittiyse üçüncü kişilere borçlar da biter mi?

Hayır. TBK 645 sona ermenin üçüncü kişilere karşı yükümlülükleri değiştirmediğini belirtir. İç paylaşım ve dış alacaklıya karşı sorumluluk ayrı incelenir; alacaklının açık rızası olmadan ortakların iç anlaşması otomatik ibra sağlamaz.

Hukuk bürosu: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu, sicil no: 5507.