Alt Yüklenicinin Ödenmeyen Hakediş Alacağı Nasıl Tahsil Edilir?

Alt yüklenicinin yaptığı işin hakedişi ödenmiyorsa ilk soru “iş sahibi ana yükleniciye ödeme yaptı mı?” değil, alt yüklenici sözleşmesinin borçlusunun kim olduğudur. Kural olarak alt yüklenicinin ücret alacağı, işi kendisine veren ana yükleniciye yöneltilir. İş sahibinin aynı şantiyeden yararlanması veya ana sözleşmede adınızın “onaylı alt yüklenici” olarak geçmesi tek başına size doğrudan ödeme borcu yaratmaz. Yazılı ödeme taahhüdü, alacağın devri, borcun üstlenilmesi veya üçüncü kişi yararına hüküm gibi ayrı bir hukuki temel varsa sonuç değişebilir.

Bu yazı ana yükleniciyle yapılan alt yapım sözleşmesinde ifa edilmiş fakat ödenmemiş hakedişin ispatı ve tahsiline odaklanır. Doğrudan iş sahibi ile sözleşme yapan yüklenicinin kamu sözleşmesi ihtilafı başka dosyadır. Alt yüklenici, işçinin asıl işverenden ücret alacağına ilişkin iş hukuku kurallarıyla da otomatik aynı konumda değildir. Somut sözleşme zincirini ve imzaları doğru kurmak, yanlış kişiye dava açmayı önler.

Alt yüklenicinin hakedişini kim ödemek zorundadır?

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 470 eser sözleşmesinde eseri meydana getiren yüklenici ile bedel ödemeyi üstlenen iş sahibini karşılıklı taraflar olarak tanımlar. Ana yüklenici, tesisat veya cephe imalatını alt yükleniciye verdiğinde bu alt sözleşmenin iş sahibi ana yüklenicidir. TBK m. 471/3, yüklenicinin eseri kural olarak kendisi veya yönetimi altında yaptırmasını; kişisel özellikleri önem taşımıyorsa işi başkasına yaptırabilmesini düzenler. Bu, alt yükleniciye şantiyenin nihai iş sahibine karşı kendiliğinden sözleşmesel alacak hakkı vermez.

“Belediye benim işe girişimi onayladı” veya “site yönetimi hakediş raporuna imza attı” ifadeleri dikkatle incelenmelidir. Kamu ihalesinde alt yüklenici onayı ana yüklenicinin sözleşmesel sorumluluğunu kaldırmaz; onay doğrudan ödeme anlaşmasıyla aynı şey değildir. Özel projede de saha kontrol mühendisi işin miktarını teyit etmiş olabilir ama şirket adına yeni ödeme taahhüdü verme yetkisi olmayabilir. Her imzanın kimin adına, hangi yetkiyle, hangi metinde atıldığına bakın.

İstisnai doğrudan talep için ayrı dayanak aranır. İş sahibi alt yükleniciye yazılı ve yetkili temsilciyle ödeme taahhüdü vermiş mi? Ana yüklenicinin iş sahibindeki alacağı TBK m. 183–184 uyarınca yazılı olarak alt yükleniciye devredilmiş mi; sözleşme veya kanun devri sınırlıyor mu? İş sahibi TBK m. 196 anlamında ana yüklenicinin alt yükleniciye borcunu alacaklının kabulüyle üstlenmiş mi? Üçüncü kişi yararına sözleşme hükmünün gerçekten alt yükleniciye doğrudan istem hakkı verdiği anlaşılabiliyor mu? Her biri belge ve şart ister; fatura üzerine “ödemeyi iş sahibi yapacak” notu tek başına yeterli olmayabilir.

Alt yüklenici yaptığı işi ve bedelini nasıl ispatlar?

İşin kapsamı için alt sözleşme, teknik şartname, çizim ve revizyonları; miktar için metraj, ataşman, sevk irsaliyesi ve saha günlüklerini; teslim için kabul tutanakları, e-posta ve fotoğrafları; bedel için birim fiyat/götürü bedel ve hakediş tablosunu birlikte sunun. Vergi faturası ve e-fatura iş ilişkisinin önemli izidir, fakat sadece düzenlenmesi tartışmalı imalat miktarını ve kabulü her zaman tek başına ispat etmez. Ana yüklenicinin kendisi iş sahibine ilgili imalatı hakediş etmişse o kayıt da destekleyici olabilir; alt sözleşmedeki bedel hesap kuralının yerine geçmez.

İmzasız alt sözleşmede tarafların davranışı ve ticari kayıtlar önem kazanır. Teklif, sipariş, teslim ve kısmi ödemelerin açıklamasını kronolojik dosyalayın. Bir e-postadaki “tamam” sözünün hangi revizyon ve fiyata ilişkin olduğu açık olmalıdır. Ek iş ayrı fiyatlandırıldıysa sahadaki talimatın verenini, yetkisini, tarihini ve mali etkisini gösterin. İmalat kapatılacak veya sökülecekse HMK m. 400 ve devamı kapsamında delil tespiti değerlendirilebilir.

Ana yüklenici “iş ayıplı” diyorsa hangi işin ne zaman teslim edildiği, ayıbın ne zaman ve nasıl bildirildiği incelenir. TBK m. 474–477'de gözden geçirme, bildirim, seçimlik haklar ve kabul hükümleri vardır. Gerçek ayıp ve bedelden indirim veya onarım gideri talebi varsa mahsup hesabına etkisi olabilir. Buna karşılık soyut “müşteri işi beğenmedi” mesajı, yüzlerce kalem hakedişin tamamını açıklamadan silmez. Teknik raporda alt yüklenicinin işi ile başka ekibin müdahalesi ayrılmalıdır.

Bir taşeronun aynı projede üç bloktan ikisini bitirdiğini, üçüncüsüne iş sahibi talimatıyla geç başlanmadığını varsayalım. Ana yüklenici iş sahibine karşı gecikme cezası ödemiş olabilir; bu cezanın tamamını alt yüklenici hakedişinden düşmek için alt sözleşmede hangi borcun ihlal edildiği, gecikmeye kimin sebep olduğu ve hesap ilişkisi gösterilmelidir. Ana sözleşmedeki yaptırım alt sözleşmeye açıklama olmadan otomatik aktarılmaz. İki ilişki ayrı delillere dayanır.

“Ana yüklenici ödeme almadı” savunması alacağı erteler mi?

Önce alt sözleşmedeki ödeme maddesini kelimesi kelimesine okuyun: “iş sahibinden ödeme alınmasını izleyen 7 gün”, “hakediş onayından 30 gün” veya “aylık metraj kabulünde” farklı şartlardır. TBK m. 479'un genel kuralı bedelin teslimde muaccel olmasıdır; parça parça teslim ve parça bedeli kararlaştırıldıysa her parçanın bedeli teslimde muaccel olur. Tarafların ara ödeme usulü sözleşmeyle değişebilir. İş sahibinin hiç ödeme yapmadığı iddiası tek başına alt yüklenicinin bütün riskini üstlendiğini kesinleştirmez; şartın kapsamı, gerçek ödeme durumu, dürüstlük ve ana yüklenicinin tahsil için davranışı incelenir.

“Pay when paid” türü kayıtların Türk sözleşmesindeki açık anlamı önemlidir. Bir vade düzenlemesi mi, riskin bütünüyle alt yükleniciye bırakılması mı? İş sahibinin ana yükleniciden ödeme yapmamasına ana yüklenicinin kusuru sebep olmuşsa bu ayrıca tartışılır. Bu konuda bütün sözleşmeler için tek otomatik geçersizlik veya otomatik geçerlilik hükmü vermeyin. Ana yüklenicinin iş sahibine sunduğu hakediş, aldığı ödemeler ve mahsup bildirimleri, sözleşmesel şartın gerçekleşip gerçekleşmediğini açıklayabilir.

Alt yüklenicinin hakedişinden nakit teminat, avans, işçilik/SGK kalemi, cezai şart veya ayıp kesintisi yapılmışsa her biri ayrı hesaplanır. İşçilerin ücretine ilişkin özel koruma ve kamu şartnamesindeki idare yetkisi varsa bunlar alt yüklenicinin kendi eser bedeli alacağıyla karıştırılmamalıdır. Bir önceki dönemde düşülen avans ikinci kez düşülmüşse çift mahsup tablosu oluşturun. Sözleşmesel teminat henüz iade vadesine gelmemiş olabilir; ama vadesi gelen imalat bedeli de açıklamasız teminat gibi süresiz tutulamaz.

Vade geldiğinde TBK m. 117 kapsamında belirli gün veya ihtar ayrımıyla temerrüt ve faiz başlangıcı değerlendirilir. “Faturadan itibaren otomatik ticari faiz” genellemesi doğru değildir; sözleşme, muacceliyet, tarafların tacir sıfatı ve ilgili faiz mevzuatı ayrı okunur. İhtarda hakediş numarası, net tutar, avans ve teminat farkı, vade ve ödeme hesabı açık yazılmalıdır.

Alacak için nasıl başvurulur, kim davalı gösterilir?

1. Hesabı dondurun. Her hakedişin brüt/ödenen/bakiye tutarını ve çekişmeli kesintisini ayırın; sonradan değişen panel veya Excel sürümlerini tarihli saklayın.
2. Yazılı talepte bulunun. Ana yükleniciden onaylı metrajı, kesinti sebebini ve ödeme vadesini açıklamasını isteyin; cevap ve tebliği koruyun.
3. Doğrudan iş sahibine karşı temel varsa gösterin. Üçlü protokol, geçerli temlik veya borç üstlenme belgesini ayrı talep olarak inceleyin. Onaylı alt yüklenici listesi tek başına yeterli değildir.
4. Dava şartı ve takip yolunu belirleyin. Tarafların ticari işletmesi ve para alacağına ilişkin davanın niteliğine göre TTK m. 5/A arabuluculuğu; ardından dava veya icra seçenekleri değerlendirilebilir.

İş sahibi ile ana yüklenici arasındaki ödemeler alt yüklenici bakımından delil olabilir; doğrudan borçlu tespiti ise ayrı hukukî sorudur. Alacağın devri belgesi varsa TBK m. 183–190 kapsamında yazılı şekil, devir yasağı, borçluya bildirim ve borçlunun mevcut savunmaları incelenir. Temlik edilen ana hakediş henüz doğmamış, kesintili veya uyuşmazlıklıysa alt yüklenicinin eline geçen hak da bu sorunlardan etkilenebilir. İki farklı alacağı aynı dilekçede aynı bedel diye iki kez talep etmeyin.

Üçlü protokolde iş sahibinin alt yükleniciye doğrudan ödeme taahhüdü ile yalnız “ana yükleniciye ödemede alt yüklenici bilgilerini dikkate alacağız” ibaresi eşit değildir. İmzalayan temsilcinin yetkisi, miktar sınırı, ödeme şartı ve ana yüklenicinin borcunun sürüp sürmediği açıklaştırılır. Borcun üstlenilmesi alacaklının kabulüyle ve TBK m. 196 çerçevesinde ayrı sonuç doğurabilir; ana yüklenicinin borçtan çıktığı savı ancak şartları varsa ileri sürülür.

Ticari dava niteliğindeki belirli para alacağı, tazminat veya itirazın iptali isteminde dava şartı arabuluculuk uygulanabilir. Taraflardan birinin esnaf/gerçek kişi oluşu veya yapı işinin özel niteliği görev tartışması doğurabilir; tek mahkeme adı her dosyaya uymaz. İcra takibi hızlı başlayabilir ama dayanak metraj ve faturaya itiraz gelirse uyuşmazlığın esasının ispatı gerekir. Zamanaşımı, sözleşme türü ve alacak kalemi bakımından ayrıca incelenmeli; soyut bir sabit süreye güvenilmemelidir.

Belge listesi ve üç yaygın hata

• Alt yüklenici sözleşmesi, ana sözleşmenin ilgili ekleri ve varsa üçlü ödeme protokolü.
• Hakediş, ataşman, metraj, iş emri, teslim/kabul, saha günlüğü ve fotoğraf.
• Faturalar, banka dekontları, avans, teminat ve kesinti dökümü.
• İş sahibinin ana yükleniciye ödeme ve kesinti bildirimleri; erişim hukuka uygunsa teyitli kayıtlar.
• İhtar, e-posta, ayıp ve gecikme bildirimi, arabuluculuk tutanağı.

Birinci hata, ana yüklenici borcunu otomatik olarak arsa sahibine veya kamu idaresine yüklemektir. İkinci hata, yalnız fatura toplamına dayanıp yapım ve teslim delillerini ihmal etmektir. Üçüncü hata, “para üst işverenden gelmedi” savunmasına cevap verecek sözleşme vadesi ve ödeme akışını incelememektir. Tahsil planını kimin gerçek borçlu olduğu, hangi kısmın muaccel olduğu ve hangi delilin elde tutulduğu üzerine kurun.

Kamu yapım işinde Kamu İhale Kurumu mevzuatındaki alt yüklenici ve hakediş hükümleri ile ihale dokümanları ayrıca okunur. 2025 düzenleme değişikliklerinin uygulanması ihale tarihine göre değişebilir. Kamu idaresinin ana yükleniciye ödeme yaptığı tarih veya alt yükleniciyi onaylaması, tek başına alt sözleşmenin borçlusunu değiştirmez. İşçilik alacağına ilişkin özel idari ödeme mekanizması varsa da taşeronun kendi kâr/imalat alacağına otomatik taşınamaz.

Birden çok ana yüklenici veya ortak girişim varsa alt sözleşmeyi hangi tüzel kişi ya da ortaklığın imzaladığını ayrıca görünür kılın. Şantiye tabelası, ticaret unvanı ve faturadaki alıcı farklı olabilir. Temsilci imzaları ve ödeme dekontları bu farkın nedenini açıklayabilir. Borcun bölünmüş veya birlikte üstlenilmiş olduğu varsayımı yerine belgeyi ve ticari ilişkiyi esas almak, yetki ve dava tarafı hatasını önler.

Sık sorulan sorular

İş sahibi ana yükleniciye ödeme yaptı; paramı ondan isteyebilir miyim?

Normal alt sözleşmede borçlu ana yüklenicidir. İş sahibinin ödeme yapmış olması, ana yüklenicinin ödeme savunmasını zayıflatabilir ama iş sahibine karşı kendiliğinden doğrudan talep kurmaz. Temlik, geçerli üçlü taahhüt veya borç üstlenme gibi belge ayrıca aranır.

Yazılı sözleşme yoksa hakediş alacağım yok mu?

İşin sipariş edildiği, yapıldığı, teslim/kabul edildiği ve bedeli başka delillerle ortaya konabiliyorsa talep değerlendirilir. Eser ilişkisinin niteliği, ticari ispat kuralları ve fiyatın kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı önemlidir. Tek bir e-fatura uyuşmazlığın tüm unsurlarını her zaman kanıtlamaz.

Ana yüklenici ödeme almadıysa beni hiç ödemeyebilir mi?

Alt sözleşmenin vade ve şart hükmü, ana yüklenicinin iş sahibine sunduğu hakediş ve ödeme/tahsil davranışı incelenir. “Üstten gelmedi” açıklaması tek başına bütün borcu süresiz askıya alma sonucu doğurmaz; özel kayıt da göz ardı edilmez.

İş sahibinin onaylı alt yüklenici listesinde adım var; bu yeterli mi?

Onay, işi yapma yetkisi veya kamu şartnamesine uyumla ilgili olabilir. Doğrudan ödeme borcu için ayrıca açık hukukî temel gerekir. Listede yer almak imzalı üçlü ödeme protokolüyle eşdeğer değildir.

Hakediş için icra takibi yapabilir miyim?

Muaccel alacak için takip değerlendirilebilir. Borçlu miktara, ifaya veya vadeye itiraz ederse dayanak sözleşme, metraj, kabul ve ödemelerle alacağı ispat etmek gerekir. Dava türüne göre arabuluculuk şartı ve süreleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Hukuk bürosu: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu, sicil no: 5507.