Vatansız Kişi Kimlik Belgesi Nasıl Alınır?

Vatansız kişi, hiçbir devletle vatandaşlık bağı bulunmayan kişidir. Pasaportun kaybolması, kimlik belgesinin süresinin dolması veya konsolosluğa ulaşılamaması tek başına vatansızlık anlamına gelmez. Türkiye’de bu durumun tespiti için yetkili göç makamlarının incelemesi gerekir. Vatansızlığı tespit edilen kişiye verilen kimlik belgesi, Türkiye’de yasal ikamet hakkı sağlar; doğrudan Türk vatandaşlığı kazandırmaz.

Başvuru nereye yapılır?

Türkiye’ye vatansız olarak gelen veya Türkiye’deyken vatandaşlığını kaybeden kişi, durumun tespiti için valilik bünyesindeki ilgili göç birimine başvurur. Kişinin kimliği, doğum yeri, anne ve baba bilgileri, geçmiş vatandaşlığı ve bu bağın nasıl sona erdiği açıklanır. Başvuru öncesinde hangi ülkelerle vatandaşlık bağı bulunabileceği belirlenmelidir. Yalnız mevcut pasaportun yokluğunu göstermek incelemeyi sonuçlandırmayabilir.

Örneğin bir devletin vatandaşlığından çıkılmışsa çıkma kararı; vatandaşlık reddedilmişse ret cevabı önem taşır. Anne veya babadan vatandaşlık kazanılıp kazanılmadığı da ilgili ülkenin hukukuna göre araştırılabilir. Bir ülkede doğmak, o ülkenin vatandaşı olunduğunu her zaman göstermez. Benzer biçimde başka ülkede uzun süre yaşamak da kendiliğinden vatandaşlık kazanıldığını kanıtlamaz.

Hangi belgeler vatansızlığı ispatlamaya yardımcı olur?

Önceki pasaportlar, nüfus kayıtları, vatandaşlıktan çıkma veya kayıp kararları, ilgili makam yazıları, doğum belgesi ve aile kayıtları sunulabilir. Belge getirilemiyorsa bunun nedeni açıklanır; ilgili devletin vatandaşlık hukukundaki hükümler de değerlendirmede önem kazanabilir. İdare gerekli kurum ve kuruluşlardan bilgi isteyebilir. Bir devletle bağ bulunmadığı iddiası, mümkün olan bütün ilgili bağlar bakımından tutarlı kurulmalıdır.

Belge yokluğunda hayalî kimlik bilgisi üretmek veya farklı başvurularda farklı vatandaşlık beyan etmek doğru çözüm değildir. Önceki kayıtlarda yanlışlık varsa hangi nedenle oluştuğu açıkça anlatılır. İsim yazımındaki fark, kullanılan alfabe veya eski belgede yer alan tarih hatası gibi konular açıklayıcı kayıtlarla desteklenebilir. Tercüme ile belge aslındaki bilgilerin uyumu kontrol edilir.

Mülakatta hangi konular sorulur?

Başvurunun ardından yapılacak görüşmede Türkiye’ye giriş, aile bağları, önceki vatandaşlık durumu, vatansız kalma süreci ve daha önce başka ülkede statü talep edilip edilmediği ele alınır. Önceki vatandaşlığı yeniden kazanma imkânı da araştırılabilir. Başvurunun amacı, yalnız kişinin belgesizliğini değil hiçbir devletin vatandaşı olup olmadığını belirlemektir. Anlatım kronolojik ve belgelerle bağlantılı hazırlanmalıdır.

Kişinin uluslararası koruma ihtiyacı varsa bu ayrı hukuki mesele olarak belirtilmelidir. Vatansızlık tespitiyle zulüm veya ciddi zarar riski incelemesi aynı değildir. Bir kişi hem vatandaşlık bağı bulunmadığını hem geri gönderilmesi hâlinde risk yaşayacağını ileri sürebilir; fakat bir dosya diğer talebin bütün koşullarını otomatik olarak karşılamaz. Gerekli başvurular kendi amaçlarına uygun yürütülmelidir.

Belge ne kadar geçerlidir ve ne sağlar?

6458 sayılı Kanun’a göre Vatansız Kişi Kimlik Belgesi harca tabi değildir, ikamet izni yerine geçer ve iki yılda bir yenilenir. Belgede yabancı kimlik numarası bulunur. Bu belgeyle Türkiye’de geçirilen süreler, ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır. İki yıllık yenileme, iki yıl sonunda otomatik vatandaşlık kazanımı anlamına gelmez; statünün devamı ve kayıtların güncelliği izlenir.

Belge sahibi açısından karşılıklılık şartından muafiyet ve kanunda öngörülen diğer güvenceler vardır. Ancak çalışma izni konusu ayrı mevzuata tabidir. Vatansız kişi kimlik belgesinin gösterilmesiyle her işte izinsiz çalışılabileceği söylenemez. Seyahat belgesi edinme imkânı da pasaport mevzuatı çerçevesinde değerlendirilir; kimlik kartı her ülkeye giriş sağlayan uluslararası pasaport değildir.

Başka ülkede vatansızlık kaydı veya yeni vatandaşlık varsa

Başka bir ülke tarafından vatansız kişi işlemi görmüş kişiler için kanunun özel sınırlaması bulunur; Türkiye’de ikinci bir statü belgesi otomatik verilmez. Mevcut yabancı belgenin türü ve Türkiye’deki kalış talebi ayrı incelenir. Kişi herhangi bir devletin vatandaşlığını kazanırsa Vatansız Kişi Kimlik Belgesi geçerliliğini kaybeder. Bu değişiklik doğru biçimde bildirilerek yeni hukuki statüye uygun kayıtlar düzenlenmelidir.

Sık sorulan sorular

Pasaport alamıyorum; bu tek başına vatansız olduğumu gösterir mi?

Hayır. Önemli olan belgeye erişim değil hiçbir devletle vatandaşlık bağının bulunmamasıdır. Belge alamama nedeni ve ilgili ülke hukuku araştırılır.

Belge ücretsiz mi ve ikamet yerine geçer mi?

Kanun belgenin harca tabi olmadığını ve ikamet izni yerine geçtiğini düzenler. Belge iki yılda bir yenilenir; başka işlem masrafları ayrıca değerlendirilebilir.

İlgili yazılar

• İkamet İzni Olan Yabancı Pasaportunu Kaybederse Ne Yapmalı?
• Türk Vatandaşlığı Başvurusunun Reddine Karşı İptal Davası

Hukuki kaynaklar

• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu — m.3,50–51
• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu uygulama yönetmeliği — m.47–50; başvuru, mülakat ve vatandaşlık bağı araştırması