Ödeme mahsubu, ticari borçlarda borçlunun ödeme sırasında hangi borcu ödediğini bildirmesine göre yapılır; bildirim yoksa Türk Borçlar Kanunu’ndaki sıra uygulanır. Bir firmaya yapılan ödeme, muhasebe programında başka faturadan düşülmüş olabilir. Ödemenin farklı faturaya işlenmesi, özellikle eski faturaya faiz yürütülmesi veya yeni borcun ödenmemiş gösterilmesi nedeniyle uyuşmazlık yaratır. Çözüm yalnızca muhasebecinin hangi satırı seçtiğine bağlı değildir. Borçlunun ödeme sırasında yaptığı açıklama ve kanuni mahsup sırası incelenir.
İlk soru, faturaların gerçekten ayrı borçları gösterip göstermediğidir. Aynı sözleşmenin ara ödemeleri, birbirinden bağımsız siparişler ve usulüne uygun cari hesap sözleşmesi kapsamında hesaba alınmış kalemler farklı olabilir. Her muhasebe hareketine “cari hesap” denilmesi, özel cari hesap hükümlerinin otomatik uygulanmasını sağlamaz.
Borçlu ödeme sırasında borcu belirleyebilir
TBK'nın 101. maddesi, birden fazla borcu bulunan borçlunun ödeme gününde hangi borcu ödemek istediğini alacaklıya bildirebilmesini düzenler. Bu sebeple banka dekontundaki fatura numarası, sipariş kodu veya açık ödeme açıklaması önemlidir. Ancak açıklamanın hangi alacaklıya ulaştığı ve yeterince belirli olup olmadığı da araştırılır.
“Ticari ödeme” veya “borç ödemesi” gibi genel ifadeler, çok sayıda açık fatura bulunması hâlinde borcu seçmeye yetmeyebilir. Buna karşılık belirli faturanın numarası ve tarihi yazılmışsa kayıt daha açıklayıcıdır. Fatura numarasındaki küçük hata, diğer bilgilerle aynı borcun açıkça belirlenip belirlenemediği incelenmeden farklı borcun seçildiği şeklinde yorumlanmamalıdır.
Alacaklının makbuzu ve derhâl itiraz önemlidir
Borçlu ödeme sırasında bir seçim bildirmemişse, alacaklının makbuzda gösterdiği borç bakımından TBK 101'deki kural gündeme gelir. Borçlunun buna derhâl itiraz edip etmediği değerlendirilir. Bu nedenle ödeme sonrasında gönderilen tahsilat makbuzu okunmadan arşivlenmemelidir. İtirazın tarihi ve içeriği saklanmalıdır.
Firmanın kendi iç muhasebe ekranındaki kayıt ile borçluya bildirilen makbuz aynı değildir. Alacaklının yalnızca kendi sisteminde bir faturayı kapatması, bütün durumlarda borçlunun o kaydı kabul ettiği anlamına gelmez. Bununla birlikte karşılıklı gönderilen ve imzalanan hesap mutabakatı, sonradan yapılan anlaşma veya açık kabul uyuşmazlığın değerlendirilmesini etkileyebilir.
Hiçbir açıklama yoksa kanuni sıra uygulanır
TBK 102, geçerli bir seçim açıklaması veya açık makbuz bulunmadığında mahsup sırasını düzenler. Önce muaccel borç değerlendirilir. Birden çok muaccel borç varsa ilk takip edilen borç; takip yoksa vadesi önce gelen borç yönünden kanuni sıra incelenir. Böylece alacaklının istediği faturayı serbestçe seçebileceği varsayımı doğru olmaz.
Vadeleri aynı anda gelen birden fazla borçta orantılı mahsup kuralı söz konusu olabilir. Borçların hiçbirinin vadesi gelmemişse güvencesi en az olan borca ilişkin düzenleme gündeme gelir. Bu ayrıntılar, yalnızca fatura tarihinin eski olmasına bakılarak karar verilmesini engeller. Fatura düzenleme tarihi ile borcun vadesi aynı olmayabilir.
Önce hangi borç, sonra o borcun hangi kalemi?
Birden çok borç arasında seçim ile tek borcun anapara, faiz ve giderlerine yapılan kısmi ödemenin dağıtımı ayrı konulardır. TBK 100'deki koşullar bu ikinci aşamada incelenir. Borçlu faiz veya giderleri ödemede gecikmemişse kısmi ödemeyi anaparadan düşme hakkına sahiptir; kanundaki güvenceye ilişkin sınırlama da ayrıca dikkate alınır.
Bu nedenle dekonta “anapara” yazılmış olması, gecikmiş faiz ve giderler varken her durumda istenen sonucu doğurmaz. Buna karşılık bütün ödemelerin otomatik olarak önce faize yazılması da dosyanın koşulları incelenmeden doğru kabul edilmemelidir. Faizin dayanağı, başlangıcı ve gerçekten doğmuş giderler denetlenmelidir.
Düzeltme talebi hesapla birlikte sunulmalıdır
Farazi örnekte işletme, vadesi gelen ikinci faturayı numarasıyla belirterek ödemiş; alacaklı aynı tutarı daha eski başka faturaya kaydetmiştir. Öncelikle açıklamanın borç seçimi oluşturup oluşturmadığı incelenir. Sonra her iki faturanın ödeme öncesi ve sonrası bakiyesi karşılaştırılır. Kayıt düzeltme talebi bu karşılaştırmayı göstermelidir.
- Banka dekontunun tam açıklamasını ve işlem tarihini alın.
- Faturaların sözleşme, teslim ve vade bilgilerini eşleştirin.
- Tahsilat makbuzlarını ve itiraz yazışmalarını saklayın.
- Anapara, faiz ve giderleri ayrı kalemlerde hesaplayın.
- İmzalı bakiye onaylarını ve sonraki anlaşmaları kontrol edin.
Yalnızca “hesabınız yanlış” demek yerine hangi ödemenin hangi borçtan düşülmesi gerektiği açıklanmalıdır. Muhasebe hatası giderilse bile önceden başlatılmış icra takibi kendiliğinden ortadan kalkmayabilir. Ödeme emri veya dava tebliğ edilmişse o işlem için gerekli itiraz ve savunma ayrıca, kendi süresi içinde değerlendirilir.
Düzeltmenin ardından iki tarafın hesaplarında aynı ödeme iki ayrı borcu kapatmış görünmemelidir. Yeni bakiye dökümü, düzeltilen kayıt ve varsa faiz hesabı birlikte alınmalıdır. Böylece sonraki mutabakat görüşmesinde eski hatanın tekrar edilmesi önlenebilir.
Dekontta fatura numarası yazması neden önemlidir?
Ödeme sırasında hangi borcun seçildiğini gösterebilir. Açıklamanın belirli olması, alacaklıya ulaşması ve diğer belgelerle uyumu incelenir.
Alacaklı istediği faturayı kapatabilir mi?
Her durumda serbest bir seçim yapamaz. Borçlunun bildirimi, makbuzdaki açıklama ve kanuni mahsup sırası birlikte uygulanır.
Açıklamasız ödeme mutlaka en eski faturadan mı düşer?
Kanuni sıra önce muacceliyet ve takip durumunu değerlendirir. Faturanın en eski düzenleme tarihine sahip olması tek başına belirleyici değildir.
Muhasebe düzeltmesi icra itirazı yerine geçer mi?
Hayır. İcra takibi varsa ödeme ve mahsup savunmasının ilgili usule uygun şekilde ayrıca ileri sürülmesi gerekir.
İlgili hukuki bilgiler
Fatura ve Cari Hesap Alacağı Nasıl İspatlanır?
Cari Hesap ve Fatura Alacağının İlamsız İcra Yoluyla Tahsili
Ödeme mahsubunda kanuni sıra
Türk Borçlar Kanunu’nun 101 ve 102. maddeleri, birden fazla borç bulunması hâlinde borçlunun ödeme sırasında hangi borcu ödediğini bildirebileceğini düzenler. Borçlu bildirimde bulunmazsa, ödeme mahsubu alacaklının makbuzda gösterdiği borca yapılır. Böyle bir belirleme de yoksa ödeme önce muaccel olan borca, birden fazla muaccel borç varsa ilk takip edilen borca mahsup edilir. Ödeme mahsubu konusunda uyuşmazlık yaşanmaması için havale açıklamasına fatura numarasının yazılması önerilir.
Ödeme mahsubu konusunda tacirler arasında çıkan uyuşmazlıklarda cari hesap ekstreleri ve ticari defter kayıtları önemli delildir. Ödeme mahsubu yanlış yapılmışsa, borçlu alacaklıya yazılı bildirimde bulunarak düzeltme talep etmelidir. Ödeme mahsubu ile ilgili itirazların gecikmeden yapılması, ileride icra takibi riskini azaltır. Ödeme mahsubu tartışmalarında mutabakat mektupları da belirleyici rol oynar.
Resmî kaynaklar
- 6098 Türk Borçlar Kanunu - TBMM kabul metni: Madde 100–103: kısmi ödeme, borç seçimi ve kanuni mahsup sırası
- 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu - TBMM kabul metni: Ödeme ve ticari kayıtların ispatında belge hükümleri
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)