Siparişin bir bölümünün gönderilmesi, satıcının kalan malı teslim etme borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak ticari siparişin kısmen teslimi sonrasında alıcının bütün sözleşmeyi sona erdirip erdiremeyeceği ayrıca değerlendirilir. Sözleşmenin bölünebilirliği, teslim edilen bölümün kabul şekli ve eksik kısmın ticari amaç üzerindeki etkisi önemlidir.
Önce gerçek bir kısmi teslim ile ayıplı teslimi ayırmak gerekir. Bin adet ürünün dört yüzünün hiç gönderilmemesi, çoğu durumda kalan teslim borcuna ilişkindir. Gönderilen altı yüz ürünün ağırlık veya niteliğinin sözleşmeden farklı olması ise başka bir incelemeyi gerektirebilir. Talep, yalnızca “eksik mal” başlığına sıkıştırılmamalıdır.
Kısım kısım teslim baştan kararlaştırılmış mıydı?
Sipariş formunda parti teslimleri, farklı vadeler veya üretim aşamalarına göre sevkiyat bulunabilir. Böyle bir düzenleme varsa ilk sevkiyatın siparişin tamamını kapsamaması tek başına ihlal değildir. Her partinin miktarı ve teslim tarihi ayrı okunmalıdır. Satıcının sonradan tek taraflı olarak “şimdilik yarısını gönderdim” demesi ise başlangıçtaki takvimi kendiliğinden değiştirmez.
TTK'nın 23. maddesi, şartlarına göre kısmi ifanın mümkün olduğu veya alıcının çekincesiz kısmi teslimi kabul ettiği hâllerde hakların esas olarak teslim edilmemiş bölüm hakkında kullanılmasını öngörür. Teslim alınan ürünlerin kullanılması, depolanması veya yeniden satılması gibi davranışların etkisi de dosyada değerlendirilir. Alıcının bütün sözleşme yönünden ileri sürdüğü çekince açık olmalıdır.
Kalan bölümün gecikmesi bütün işin amacını etkiliyor mu?
Teslim edilmemiş bölüm yüzünden sözleşmeden beklenen yararın elde edilmesi veya amaca ulaşılması ortadan kalkabilir ya da zayıflayabilir. Kalan kısmın tam veya gereği gibi yerine getirilemeyeceğinin şartlardan anlaşılması da önem taşır. TTK 23'te bu durumlar, bütün sözleşme yönünden hak kullanımında ayrıca dikkate alınır.
Farazi örnekte, makinenin gövdesi gönderilmiş ancak çalışmasını sağlayan kontrol ünitesi teslim edilmemiştir. Gövdenin depoya alınması, makinenin amaçlanan üretimi yapabildiği anlamına gelmez. Buna karşılık aynı nitelikte bağımsız bin koli malın yalnızca iki yüzünün eksik kalması, kalan kısmı ilgilendiren bir uyuşmazlık olarak değerlendirilebilir. Somut ticari amaç belgelenmelidir.
Temerrüt tarihi nasıl belirlenir?
Kalan malın teslim vadesi ve borcun muaccel olup olmadığı incelenir. TBK 117'deki ihtar ve belirli vade kuralları ile satışa ilişkin özel hükümler birlikte değerlendirilmelidir. Her gecikmede aynı içerikte ihtar zorunlu değildir; fakat “fatura kesildi, satıcı zaten temerrütte” şeklindeki genel kabul de doğru değildir.
Alıcının ödemesi, teknik onayı veya teslim için gerekli hazırlığı geciktirmiş olması ayrıca araştırılır. Satıcının borcu, alıcının belirli bir işlemi yapmasına bağlıysa bu işlem yapılmadan satıcının gecikmesinin değerlendirilmesi değişebilir. Siparişin eksik kalmasıyla ilgili bütün yazışmaların tarih sırasına konulması bu nedenle yararlıdır.
Ek süre ve hak seçimi birbirine karıştırılmamalıdır
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde TBK 123–125 çerçevesinde uygun ek süre ve bunun istisnaları incelenir. Kesin teslim tarihi, ifanın reddedilmesi veya gecikmiş ifanın artık yararsız olması somut değerlendirmeyi etkileyebilir. Ticari satışta belirli teslim süresine ilişkin TBK 212'deki özel düzenleme de göz önünde tutulmalıdır.
Ticari satışta belirli teslim süresinin geçmesiyle ilgili kanuni karine nedeniyle, alıcının hâlâ teslim istediği durumlarda iradesini gecikmeden açıklaştırması önemlidir. Kalan malın ifasını sürdürmek, ifadan vazgeçip zarar istemek veya sözleşmeden dönmek aynı talep değildir. Birbirini dışlayan talepler gelişigüzel bir araya getirilmemelidir.
Bedel ve zarar ayrı hesaplanmalıdır
Peşin ödeme yapılmışsa teslim edilen bölümün bedeli ile teslim edilmeyen bölümün bedeli ayrıştırılır. Yeni satıcıdan alınan malın makul fiyat farkı, üretimin aksamasından kaynaklanan ispatlanabilir zarar veya kararlaştırılmış ceza koşulu somut şartlarla tartışılabilir. Satıcının sorumluluk koşulları ve alıcının zararı azaltma davranışı ayrıca incelenir.
Yeni alım yapılırken aynı nitelik ve miktarın karşılaştırılması gerekir. Eksik yüz birim yerine daha üstün beş yüz birim alınması, bütün yeni faturanın karşı tarafa yüklenmesini sağlamaz. Teslim edilmemiş mal bedelinin iadesiyle aynı bedelin zarar adı altında tekrar eklenmesi de mükerrer hesap yaratabilir. Belgeli bir hesap yapılmalıdır.
- İlk siparişin miktar, nitelik ve teslim takvimi.
- Her sevkiyata ait irsaliye ve teslim kaydı.
- Eksik miktarı gösteren depo ve stok belgeleri.
- Çekince, teslim talebi ve verilen cevaplar.
- Yeni tedarik teklifleri ile gerçek zarar belgeleri.
Bir kısmı teslim aldıysam kalan malı isteyemez miyim?
Kısmi teslim, kalan borcu kendiliğinden sona erdirmez. Kalan miktar, vade ve hak seçiminin etkisi sözleşmeye göre belirlenir.
Bütün sözleşmeden dönmek her durumda mümkün mü?
Hayır. Bölünebilirlik, çekincesiz kabul ve eksik kısmın sözleşmenin amacına etkisi TTK 23 kapsamında incelenir.
Belirli teslim günü geçtiğinde mutlaka ek süre vermeli miyim?
Ek süreye ilişkin genel kurallar, istisnalar ve ticari satışın özel temerrüt hükümleri birlikte değerlendirilir. Her olay için tek cevap yoktur.
Başka satıcıdan aldığım malın bütün bedelini isteyebilir miyim?
Zararın kapsamı ve hesap yöntemi ayrı belirlenir. Makul fiyat farkı ile iade edilecek ilk bedelin çifte hesaplanmamasına dikkat edilmelidir.
İlgili hukuki bilgiler
Ticari Mal Eksik Teslim Edildi: İrsaliyeyi İmzalayan Alıcı Ne Yapabilir?
Ticari Siparişe Avans Ödedim, Satıcı Üretime Başlamadı: Paramı Nasıl Alırım?
Resmî kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: İstanbul Ticaret Odası metni: Madde 23: ticari satışta kısmi teslim ve sözleşmenin kalan kısmı
- 6098 Türk Borçlar Kanunu - TBMM kabul metni: Madde 117–125 ve 212–213: satıcının temerrüdü ve seçimlik haklar
Dosyanızın değerlendirilmesi
Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı şehirlerindeki uyuşmazlıklarda belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirme yapılabilir. Başvuru yolu, yetkili merci ve temsil kapsamı somut dosyaya göre belirlenir. Belgelerinizi tarih sırasıyla hazırlayıp iletişim sayfasından randevu ve dosya değerlendirmesi bilgisine ulaşabilirsiniz.
Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)