Tacirler Sözleşmede Başka Şehir Mahkemesini Yetkili Kıldı: Yetki Şartı Her Davada Geçerli mi?

İki işletme arasındaki sözleşmede “İstanbul mahkemeleri yetkilidir” yazması, dava hangi şehirde açılırsa açılsın aynı sonucu doğurmaz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 17 ve 18. maddeleri, yetki sözleşmesinin taraflarını ve geçerlilik şartlarını düzenler. Tacirler veya kamu tüzel kişileri belirli uyuşmazlıklar için mahkeme seçebilir; fakat taraf sıfatı, yazılılık ve kesin yetki gibi sınırlamalar ayrıca incelenmelidir.

Şirketin Mersin’de bulunması veya teslimin Ankara’da yapılması, sözleşmede geçerli biçimde belirlenen mahkemenin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir sözleşmeye herhangi bir şehir yazılması, kanunen kesin yetkili başka mahkemenin yerine her durumda geçmez. Yetki şartının değerlendirilmesi, borcun haklı olup olmadığıyla farklı bir usul konusudur. Alacak savunması ve yetki itirazı ayrı hazırlanmalıdır.

Kimler yetki sözleşmesi yapabilir?

HMK 17 tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıklar için bir veya birden fazla mahkemenin sözleşmeyle yetkili kılınmasını düzenler. Ticaret şirketleri bakımından tacir sıfatı önemlidir. Gerçek kişinin bir şirkette ortak olması, onu kişisel işlemleri bakımından her durumda tacir yapmaz. Esnaf, tüketici veya çalışanla yapılan işlem ayrıca incelenir.

Satıcının büyük bir şirket olması, diğer tarafın bütün sözleşmelere tacir gibi bağlanmasını sağlamaz. Örneğin kişisel ihtiyacı için alışveriş yapan kişinin sözleşmesine konulan yetki maddesi aynı HMK 17 çerçevesinde otomatik kabul edilmez. İşlemin ticari sayılmasıyla yetki sözleşmesinin taraf olma şartı da birbirine karıştırılmamalıdır. Önce her tarafın sıfatı belirlenmelidir.

Yazılı ve belirli olması gerekir

HMK 18/2 uyarınca yetki sözleşmesinin yazılı yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve seçilen mahkemenin gösterilmesi gerekir. Birden fazla mahkeme belirlenmesi mümkün olabilir. Ancak yalnız “her yerde dava açabiliriz” gibi belirsiz ve tek taraflı açıklamalar, kanuni şartların yerine geçmez. İmzalı metin, ekler ve kabul belgeleri incelenmelidir.

Elektronik ortamda yapılan sözleşmede yazılılık ve irade ispatı somut biçimine göre değerlendirilir. Bir faturanın altına sonradan yetki şartı yazılmasıyla tarafların önceden bu konuda sözleşme yapmış olması aynı şey değildir. Alıcıya hangi metnin ne zaman sunulduğu ve nasıl kabul edildiği belirlenmelidir. Vergisel fatura kaydı, her yeni usul şartının ortak iradeyle kabul edildiğini tek başına göstermez.

Seçilen mahkeme tek seçenek hâline gelebilir mi?

HMK 17, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça davanın yalnız sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılmasını düzenler. Bu nedenle yetki maddesinin sadece davacıya ek bir şehir seçeneği verdiği her durumda varsayılamaz. Metin, diğer kanuni yetki yerlerinin korunup korunmadığı bakımından okunmalıdır. “Yetkilidir” ifadesinin sözleşmedeki bağlamı ve uygulanacak hükümler birlikte değerlendirilir.

Genel yetki, ifa yeri veya şube işlemlerine ilişkin kanuni yetki kurallarıyla sözleşmenin ilişkisi belirlenir. Bununla birlikte yetki sözleşmesi görevli mahkemenin türünü değiştirmez. Ticari davanın görevine ilişkin emredici kuralları, tarafların metne “sulh hukuk bakar” veya benzeri bir ifade yazmasıyla değiştirmesi mümkün değildir. Görev ve coğrafi yetki farklı sorulardır.

Kesin yetki hangi sınırı getirir?

HMK 18/1, tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ve kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamayacağını düzenler. Bu yüzden şirketlerin imzaladığı her şart, taşınmazın aynına veya ortaklık ilişkisindeki belirli kesin yetki alanlarına aynen uygulanamaz. Davanın gerçek konusu ve talep sonucu önemlidir; yalnız sözleşme başlığına bakılmaz.

Örneğin şirket ortağıyla şirket arasındaki ortaklık ilişkisine ilişkin belirli davalarda HMK 14/2’de şirket merkezi bakımından kesin yetki düzenlemesi vardır. Şirketin satıcıyla yaptığı olağan mal bedeli davası ise bu ortaklık ilişkisiyle aynı değildir. Dava türleri arasında ayrım yapmadan bütün uyuşmazlıkları eski bir yetki maddesine yönlendirmek yanlış mahkemede başvuru riskini doğurabilir.

Davalı yetki itirazını ne zaman ileri sürmeli?

Kesin yetki bulunmayan davalarda HMK 19, yetki itirazının cevap dilekçesinde yapılmasını ve yetkili mahkemenin belirtilmesini düzenler. Birden fazla yetkili mahkeme varsa seçilen yer açıkça gösterilmelidir. “Yetkiye itiraz ediyoruz” denilip hangi mahkemenin yetkili olduğunun yazılmaması usulen yetersiz kalabilir. Cevap süresi ve uygulanacak yargılama yöntemi ayrıca kontrol edilir.

Süresinde ve usulüne uygun itiraz yapılmazsa, kesin yetki olmayan uyuşmazlıkta davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelebilir. Mahkemenin sırf sözleşmedeki şehir farklı diye her durumda kendiliğinden dosyayı göndereceği beklenmemelidir. Kesin yetkide ise mahkemenin inceleme yükümlülüğü ve itirazın zamanı farklıdır. Bu ayrım tebligat alındığında hemen değerlendirilmelidir.

İcra takibi de aynı işlem mi?

Sözleşmede mahkemelerle birlikte icra dairelerinin de yazması yaygındır. Ancak icra takibine yetki itirazının yeri, süresi ve takibe etkisi takip türüne göre ayrıca belirlenir. Mahkemeye cevap dilekçesi verilmesiyle icra dairesine veya icra mahkemesine yapılacak başvuru aynı değildir. Dava yetkisi hakkında bilgi sahibi olmak, icra tebligatının süresini otomatik korumaz.

Arabuluculukta anlaşma sağlanmaması da dava yetkisini kendiliğinden değiştiriyor gibi sunulmamalıdır. Başvurular arasında dosya bilgileri tutarlı tutulmalıdır. Yetkisizlik kararı çıkarsa dosyanın gönderilmesi için gereken usul ve süre ayrıca kontrol edilir. Tarafların mahkeme tartışması sürerken esas borca ilişkin delilleri koruması da gerekir; yetki savunması bütün diğer cevapların yerine geçmez.

Örnek: İki şirket farklı şehirlerde

Mersin’deki alıcı şirket ile başka şehirdeki satıcı, belirli sözleşme için Ankara mahkemelerini seçmiş olsun. Satıcı kendi merkezinde dava açtığında alıcı, taraf sıfatını, sözleşmenin yazılılığını ve yetki maddesinin kapsamını inceleyerek süresinde uygun itirazı değerlendirebilir. Alıcının sadece “biz Mersin’deyiz” demesi, seçilmiş Ankara mahkemesiyle ilgili şartı açıklamaz.

Sözleşmenin ayrı bir ortaklık uyuşmazlığı veya kesin yetki alanındaki taleple ilişkilendirilmesi hâlinde sonuç farklı olabilir. Bu nedenle dosyada imzalı sözleşme, dava dilekçesi, tarafların sicil bilgileri ve tebligat birlikte incelenmelidir. Yetki maddesinin varlığı, davanın esasının kazanılacağını veya kaybedileceğini göstermez; doğru yerde savunma yapılması bakımından bir usul aracıdır.

İlgili yazılar ve resmî kaynaklar

Ticari alacakta arabuluculuk konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir. Ticari sözleşmede tahkim şartı konusundaki açıklamalar, dosyanın bağlantılı yönleri için ayrıca incelenebilir.

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.6, 10, 14 ve 17-19.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: tacir sıfatı ve ticari dava ayrımı.

Mersin’de bulunan Keskin Hukuk Bürosu ile iletişim kurarak sözleşme, bildirim ve kayıtlarınız üzerinden hukuki değerlendirme talep edebilirsiniz. Türkiye’nin başka bir şehrindeki uyuşmazlıkta da belgeler uzaktan incelenebilir; görevli ve yetkili merci, süreler ve takip kapsamı dosyanın özelliklerine göre belirlenir.

Bu yazı genel hukuki bilgilendirmedir. Sonuç, tarafların sıfatı, sözleşme, deliller ve somut olaya uygulanacak hükümler birlikte incelenerek değerlendirilir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)