Süt İzni Yemek Molasından Düşülebilir mi? Çalışma Süresi ve Ücret

Süt izni ve ara dinlenmesi aynı hak değildir

Süt izni, İş Kanunu 74. maddeye göre bir yaşından küçük çocuğunu emziren kadın işçiye günlük toplam bir buçuk saat tanınır ve çalışma süresinden sayılır. Ara dinlenmesi ise 68. maddede düzenlenen ayrı bir haktır ve kural olarak çalışma süresinden sayılmaz. İşverenin “öğle arasında emzir, ayrıca süre veremeyiz” demesiyle süt izni yükümlülüğü yerine getirilmiş olmaz. Günlük iş programında iki hakkın ayrı gösterilmesi gerekir.

Süt izninin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını kadın işçi belirler. İşveren organizasyonu bu kanuni hakkı gözeterek düzenlemelidir. Bununla birlikte işçinin tercihinin yazılı bildirilmesi, işe giriş çıkış ve vardiya planında karışıklığı önler. Çalışma düzeninde bir buçuk saat erken ayrılma veya parçalı kullanma gibi seçeneğin nasıl uygulanacağı açıklanır. Bu yazı, süt izninin yemek molası içine zorla yerleştirilmesi ve böylece fiilen azaltılması sorununu ele almaktadır.

Günlük çalışma hesabında nasıl gösterilmelidir?

Bir çalışma gününde işyerinde bulunulan toplam süre, fiili çalışma, ara dinlenmesi ve süt izni ayrı satırlarda ele alınmalıdır. Süt izni çalışma süresinden sayıldığı için işveren bunu çalışılmayan ücretsiz süre gibi düşerek eksik saat oluşturmamalıdır. Öğle molasının kanuni niteliği farklıdır. Bu ayrım, haftalık çalışma süresi ve ücretin tam ödenmesi bakımından sonuç doğurur. Bordroda veya vardiya çizelgesinde yalnızca “izin” başlığı kullanılması gerçek hesabı gizleyebilir.

Ara dinlenmesinin süresi günlük çalışma süresine bağlıdır: dört saat veya daha kısa işlerde en az on beş dakika; dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar işlerde en az yarım saat; yedi buçuk saatten fazla işlerde en az bir saat öngörülür. İşçi süt izni kullanıyor diye kendisine uygulanması gereken dinlenmenin tamamen kaldırıldığı varsayılmamalıdır. Günün somut düzeni, sözleşme ve işin özellikleri incelenir. Kanuni asgarinin üzerinde dinlenme hakkı tanıyan sözleşme hükümleri de dikkate alınır.

İşçi saat seçimini nasıl bildirebilir?

İşçi çocuğun doğum tarihini ve işe dönüşünü gösteren belgelerle süt izni talebini işverene iletebilir. Bildirimde günlük toplam süre ve tercih edilen saat aralığı somut olarak belirtilmelidir. Örneğin vardiya sonuna bir buçuk saat eklenmesi yerine, vardiyanın son bir buçuk saatinin süt izni olarak kullanılacağı açıklaştırılır. Sözel anlaşma varsa insan kaynakları kaydında nasıl işlendiği kontrol edilir. İşçinin bildirimini teslim aldığını gösteren kayıt korunmalıdır.

İşveren çalışma organizasyonuyla ilgili açıklama isteyebilir; ancak saat seçimini tamamen kendi takdirine alıp kanundaki işçi tercihini etkisiz bırakamaz. Taraflar uygulama ayrıntılarını konuşurken hakkın günlük amacı ve çalışma süresinden sayılması esasını korumalıdır. İşçinin gerçek tercihiyle işverenin zorunlu dayatması birbirinden ayrılır. İşverenin “herkes öğlen kullanıyor” açıklaması tek başına yeterli gerekçe değildir. Aynı günün mola ve süt izni kayıtları karşılaştırılarak işçinin toplamda hangi haklardan yararlandığı belirlenir.

Süt izni nedeniyle ücret veya prim azaltılabilir mi?

Süt izni süresinin çalışma süresinden sayılması, bu kullanım nedeniyle temel ücretin eksik ödenmesini engeller. İşveren bir buçuk saati ücretsiz izin gibi bordroya yansıtıyorsa ücret farkı doğabilir. Devam primi, satış primi veya vardiya ödemesi gibi kalemlerin etkisi ise ilgili hakkın koşullarına göre araştırılır. Hakkın kullanılmasını cezalandıran bir uygulama ile gerçek çalışma koşuluna bağlı özel ödemenin farklı değerlendirilmesi gerekebilir; bütün yan haklar için tek sonuç açıklanmaz.

Kanuni süt izni yüzünden “geç gelme” veya “erken çıkma” tutanağı düzenlenmişse, işçinin yazılı saat tercihinin ve onaylanan uygulamanın görülmesi önemlidir. Fesih veya disiplin işlemi için kullanılan kayıtların gerçeği yansıtıp yansıtmadığı incelenir. İş Kanunu 5. maddesindeki eşit davranma ve cinsiyet veya gebelik nedeniyle ayrımcılık hükümleri de olayın koşullarına göre gündeme gelebilir. Bir izin ihtilafı bulunduğu için ayrımcılık tazminatının her durumda doğacağı söylenemez; farklı işlem ve dayanağı somutlaştırılmalıdır.

Kullandırılmayan süre sonradan topluca izin olur mu?

Süt izni günlük bir hak olarak düzenlenmiştir. İşverenin haftalarca kullandırmayıp daha sonra “birikmiş günlerini izin vererek kapatırım” demesi hakkın günlük işlevini kendiliğinden yerine getirmez. Günlük iznin topluca kullanılması, kalan yıllık izinle karıştırılmamalıdır. İşçinin belirli bir düzeni istemesi ve bu düzenin hukuki etkisi somut dosyada ayrıca incelenir. Özellikle çocuk bir yaşını geçtikten sonra geçmiş ihlalin hangi taleple giderileceği ayrı sorundur.

Kullandırılmayan süt izninin karşılığı olarak para talebi hakkında, ihlalin kapsamı ve ilgili yargısal değerlendirmeler incelenmelidir. Bu sürenin hiçbir etkisi olmadığı veya her durumda aynı tutarda fazla mesai doğurduğu şeklinde kesin bir genelleme doğru değildir. İşçi hangi günlerde, ne kadar süre çalıştırıldığını ve işverene hangi talepleri ilettiğini göstermelidir. Olaydaki fiili çalışma, ücret farkı, hakkın uygulanmaması ve varsa tazminat talepleri ayrı hukuki temele oturtulur.

İhlal devam ediyorsa başvuru ve fesih seçenekleri

İşçi öncelikle günlük izin ile mola süresinin ayrı kayda alınmasını, yanlış bordro veya devamsızlık kayıtlarının düzeltilmesini isteyebilir. Talep yazısına vardiya düzeni ve çocuğun yaşını gösteren bilgi eklenir. İşverenin cevabı, işçi lehine sözleşme hükümleri ve uygulamanın ne kadar sürdüğü değerlendirilir. Ücret farkı veya tazminat talebinde dava öncesi 7036 sayılı Kanun 3. madde kapsamındaki arabuluculuk gerekir. İdari denetim şikâyeti bu işlemin yerine geçmez.

İşçinin iş sözleşmesini sona erdirmeyi düşünmesi durumunda, uygulanmayan çalışma şartlarının İş Kanunu 24. maddeyle bağlantısı ayrıca araştırılır. Sadece doğum yapmış olmak veya çocuğa bakmak amacıyla sıradan istifa, kendiliğinden kıdem tazminatı sağlamaz. Hakkın kullandırılmamasına dayanan haklı fesih iddiası ise farklıdır ve delil gerektirir. İşveren feshi yaşanırsa iş güvencesi koşulları ve bir aylık işe iade arabuluculuk süresi değerlendirilir. İşçinin çalışma düzeni, kamu personeli veya farklı kanun kapsamındaysa özel hükümler ayrıca kontrol edilir.

Varsayımsal vardiya ve gerekli belgeler

Varsayımsal örnekte işçi işe döndükten sonra günlük süt iznini vardiya sonunda kullanacağını bildirmiştir. İşveren bir saatlik yemek molasını süt izni olarak saymış ve yalnızca yarım saat erken çıkmasına izin vermiştir. İncelemede öğle arası gerçekten ara dinlenmesi olarak uygulanıyorsa süt izninden mahsup edilmesi tartışılır. İşçinin bir buçuk saatlik tercih bildirimine, vardiya kayıtlarına ve ücret hesabına bakılır. Gerçekte kullanılan süre saptanmadan yalnızca çizelgedeki “izin” satırı üzerinden karar verilmez.

Dosya için doğum belgesi, işe dönüş tarihi, süt izni talebi, işveren cevabı, vardiya ve kart kayıtları, ücret bordroları ile kesinti açıklamaları hazırlanmalıdır. İşçi belirli günlerde izni tam kullandıysa bunlar da çizelgede gösterilmelidir. Hakkın kullanıldığı günlerle engellendiği günlerin ayrılması hem hesap hem ispat açısından gereklidir. İşverenin vardiyayı değiştirmesi veya hak kullanımından sonra olumsuz işlem yapması söz konusuysa bu değişikliğin tarihi ve gerekçesi ayrıca korunur.

Sık sorulan sorular

Öğle molası süt iznine sayılır mı?

Ara dinlenmesi ve süt izni ayrı haklardır; işveren normal yemek molasını tek taraflı biçimde günlük süt izninin yerine koyamaz.

Süt izni çalışma süresinden sayılır mı?

Evet. 74. madde bu süreyi günlük çalışma süresinden sayar.

Süt izni saatlerini kim seçer?

Hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını kadın işçi belirler; uygulamanın yazılı bildirilmesi ispatı kolaylaştırır.

Süt izninde ücret azaltılabilir mi?

Kanuni kullanım nedeniyle temel ücret eksiltilemez. Özel prim koşulları ve yapılan kesintinin niteliği ayrıca incelenir.

Doğum nedeniyle istifa her zaman kıdem sağlar mı?

Hayır. Sıradan istifa ile çalışma şartlarının uygulanmamasına dayanan haklı fesih ayrı değerlendirilir.

Resmî kaynaklar ve ilgili yazılar

• 4857 sayılı İş Kanunu: m.5,24,66,68,74.
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu: m.3.
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: İş Kanunu: süt izninin süresi, saatleri ve ücret.

Konuyla bağlantılı okumalar: Süt İzni Toplu Kullanılabilir mi? Günlük Süreyi Kim Belirler?; Hamile İşçi Gece Vardiyasında Çalıştırılabilir mi?; Deneme Süresinde Hamilelik Nedeniyle İşten Çıkarılan İşçi Ne İsteyebilir?.

İlgili hukuk kategorisindeki diğer yazılar incelenebilir. Av. Emirhan Keskin’in ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı illerindeki dosyaların yönetimi; dosyanın niteliği, görev ve yetki kuralları, gerekli vekâletname ve fiziki işlem ihtiyaçlarına göre değerlendirilir. Belgelerinizin incelenmesi ve başvuru yolunun belirlenmesi için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Bu yazı genel hukuki bilgilendirmedir; somut uyuşmazlıktaki belgeler ve özel hükümler sonucu değiştirebilir.