Sokaktaki Heykelin Fotoğrafını Kullanmak Serbest mi?

Umumi yol, cadde veya meydana kalıcı olarak konulan güzel sanat eserleri için Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun 40. maddesi özel bir serbestlik tanır. Bu eserlerin fotoğraf ve benzeri yollarla çoğaltılması, yayılması ve hükümde belirtilen biçimlerde yayımlanması mümkün olabilir. Ancak herkesin girebildiği her sergi veya bina, sırf erişime açık olduğu için aynı kapsamda değildir. Eserin yeri ve kalıcı yerleştirme niteliği birlikte incelenmelidir.

Kalıcı yerleştirme neden önemlidir?

40. maddenin ilk fıkrası, umumi yol, cadde ve meydanlara temelli kalmak üzere konulan eserleri ele alır. Meydanda kalıcı duran heykelle aynı meydandaki birkaç günlük geçici sergi eseri farklı olabilir. Görselin açık havada çekilmiş olması tek başına kanuni koşulu tamamlamaz. Yerleştirme amacı, süre ve eserin bulunduğu yer hakkında somut bilgi gerekir.

Bir heykelin uzun süredir aynı yerde bulunması kalıcılığın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir; fakat yalnız fotoğrafın arka planına bakılarak her olayda sonuç verilmez. Geçici etkinlik, kiralanmış sergi alanı ve özel mekân içindeki sunum ayrı incelenir. Kullanıcı eser hakkında bilgi toplayabiliyorsa eser adı, yerleştirme kaydı ve etkinlik bilgisi gibi kayıtları saklamalıdır.

Binalarda hangi görünüş serbesttir?

Kanun mimarlık eserleri için yetkiyi yalnız dış şekille sınırlar. Yapının dış görünüşünün fotoğrafıyla iç mekândaki sanat eseri veya korunan iç düzenin kullanımı aynı değildir. Bir yapının kapısının halka açık olması, içindeki her eser için dış görünüş hükmünü uygulanabilir yapmaz. Fotoğrafta hangi eserlerin esaslı şekilde yer aldığı ayrıca belirlenir.

Örneğin meydandaki mimari yapının dışını gösteren fotoğraf ile yapının iç salonundaki geçici resim sergisinin yakın planı farklı değerlendirmeler gerektirir. Tek bir fotoğrafta birden fazla eser bulunması da mümkündür. Dış cephe için yapılmış hukuki değerlendirme, görseldeki diğer heykel, resim veya sergi materyaline otomatik izin vermemelidir.

Fotoğrafı çekenin hakkı ayrıca var mı?

Heykelin fotoğraflanmasına izin veren serbestlik, başkasının çektiği fotoğrafın sınırsız kullanılabileceğini göstermez. Fotoğrafın kendi eser niteliği ve onu meydana getiren kişinin hakları ayrıca incelenir. Bir kişi kendi çekimini yayımlamakla fotoğraf ajansının görselini internetten indirip kullanmak arasında ayrım yapmalıdır. Heykel üzerindeki hak sorununun çözülmesi, fotoğrafın lisans sorununu kendiliğinden çözmez.

Görselde kişilerin bulunması, özel hayat veya başka haklar bakımından ayrı değerlendirme gerektirebilir. Erişim koşulları, mekân kuralları ve kullanımın başka hukuki sonuçları da görülebilir. 40. madde bir telif serbestisidir; bütün çekim ve yayın olayları için her alana yayılan genel hukuka uygunluk belgesi değildir. Belirli başka hak sorunları somut kullanım üzerinden değerlendirilir.

İsim belirtmek ve eseri değiştirmek

40. madde eser sahibinin adının belirtilmesine ilişkin özel bir hüküm de içerir. Bunun uygulaması ve varsa yerleşik kullanım dikkate alınmalıdır; eser adının bilindiği durumda doğru atıf yapılması belirsizliği azaltır. Fotoğrafın altına yanlış sanatçı adı koymak veya çekimi eserin yaratıcısı kendisiymiş gibi sunmak, serbest fotoğraflama hükmünden çıkarılamaz.

Eserin görüntüsünü değiştirme veya eserin kendisini farklı biçimde üretme, olağan fotoğraf kullanımından ayrı sorun doğurabilir. 40. maddeyi her türev ürün ve her değişiklik için sınırsız yetki gibi yorumlamak doğru değildir. Yayın dosyasında görselin kaynağı, eserin bulunduğu yer, kalıcı veya geçici oluşu, mimari dış görünüş sınırı ve planlanan kullanım açıklanır. Böylece hukuki değerlendirme, yalnız “kamusal alandaydı” cümlesiyle bırakılmaz.

Bağlantılı konular

Fotoğrafın Sosyal Medyada İzinsiz Kullanılması Nedeniyle Tazminat; Telif Hakkı İhlalinde Maddi ve Manevi Tazminat.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu — Kültür ve Turizm Bakanlığı: m.4,15–16,40.