Ortak Sermaye Borcunu Süresinde Ödemezse Şirket ve Diğer Ortaklar Ne Yapabilir?

Bir ortak kuruluşta veya sermaye artırımında “bir milyon lira koyacağım” deyip ödemezse diğer ortaklar parayı doğrudan kendi hesaplarına isteyemez. Sermaye taahhüdünden doğan alacak kural olarak şirkete aittir. Önce taahhüdün miktarı, vadesi, hangi paya ilişkin olduğu ve kısmi ödemeler hesaplanır. Sonra anonim veya limited şirket için faiz, ifa, tazminat ve pay haklarına ilişkin ayrı usuller değerlendirilir. “Ödemedi, payı otomatik olarak bize geçti” sonucu kanunda yoktur.

Vade ve ödenmemiş tutar nasıl saptanır?

Şirketin esas sözleşmesi, tescil ilanı, sermaye artırımı kararı, yönetim kurulunun ödeme çağrısı, pay defteri ve banka kayıtları birlikte incelenir. Pay sahibinin kuruluştaki taahhüdü ile sonradan verdiği adi “şirkete borç para vereceğim” vaadi aynı değildir. Bir pay bedelinin nakden mi ayni değerle mi ödeneceği de farklı ispat ve ifa soruları doğurur. İşletme hesabına gelen para “sermaye”, “ortak cari hesabı” veya “borç geri ödemesi” diye nasıl kaydedilmiş? Muhasebe kaydı tek başına tarafların tüm ilişkisini belirlemez, fakat bankadaki ödeme ile eşleştirilir.

Anonim şirkette TTK m. 481 ödeme çağrısının esas sözleşmede aksi yoksa yönetim kurulu tarafından ilanla yapılmasını, çağrıda tutar, tarih ve yerin belirtilmesini düzenler. M. 482/1 sermaye koyma borcunu süresinde yerine getirmeyen pay sahibinin ayrıca ihtar gerekmeksizin temerrüt faiziyle yükümlü olduğunu belirtir. “İhtar gerekmez” faiz bakımındandır; paydan yoksun bırakma için m. 483'teki ayrı çağrı ve süre usulü atlanamaz.

Şirket hangi kalemleri isteyebilir?

Şirket ödenmemiş sermayenin ifasını, koşullarına göre temerrüt faizini ve somut ek zararı talep edebilir. TTK m. 129, zamanında ifa edilmeyen nakdi sermayede şirket sözleşmesinde farklı hüküm yoksa faiz konusunu; m. 482/4 tazminat hakkının saklı olduğunu düzenler. Faizin başlangıcı, taahhüdün doğduğu işlem, esas sözleşme ve kanun metniyle hesaplanmalıdır; her dosyada tek bir “bugün başladı” tarihi söylenemez. Ceza koşulu varsa geçerli esas sözleşme hükmü ve somut uygulanabilirliği incelenir. Zarar hesabında şirketin finansman maliyeti ileri sürülüyorsa bunun gerçek ödeme ve nedenselliği belgelenir.

Öteki ortaklar, şirketin sermaye alacağını ortaklık payları oranında kişisel gelir gibi tahsil edemez. Şirket organı hareketsiz kalıyorsa genel kurul gündemi, yöneticinin yükümlülüğü, bilgi alma ve somut dava ehliyeti ayrıca değerlendirilir. Şirketin hesaplarından yapılan başka transferle borcun kapandığı savunuluyorsa ödeme dekontu, mahsup dayanağı ve şirket kayıtları karşılaştırılır.

Paydan yoksun bırakma hangi usule bağlı?

Anonim şirkette TTK m. 482/2, temerrüde düşen pay sahibinin taahhüt ve yaptığı kısmi ödemelerden doğan haklardan yoksun bırakılmasına, payın satılıp yerine başka kişi alınmasına ilişkin yetki tanır. Ancak m. 483'teki ilan veya nama yazılı pay senedi sahibi için özel bildirim usulü uygulanır; kanundaki bir aylık ödeme fırsatı ve uyarı içeriği kontrol edilir. Önce karar verip sonra tebligat hazırlamak sağlıklı değildir. İşlem hem şirket hem pay sahibi yönünden ağır sonuç doğurduğundan hangi payın hangi miktarı için temerrüt olduğu açık belirlenmelidir.

Limited şirket kuruluşunda m. 585, esas sermaye paylarının bedellerinin ödenmesi, ödeme yeri, ifa etmemenin sonuçları ve ödenmemiş payların devrinde anonim şirket hükümlerinin kıyasen uygulanacağını düzenler. Limited şirkette tescil öncesi nakdi pay bedelinin en az dörtte birinin ödenmesi şartı ise m. 585'in özel cümlesi gereği uygulanmaz. Bu durum sermaye taahhüdünün hiç ödenmeyeceği anlamına gelmez. Limited payına ilişkin yaptırımda kıyasen uygulamanın sınırları, şirket sözleşmesi ve usul ayrıca incelenir; anonim şirketteki her teknik işlem kopyala yapıştır uygulanmaz.

Diğer ortaklar için etkisi ve riskler

Sermaye açığı şirketin ödeme gücünü etkileyebilir; fakat diğer ortağın kişisel malvarlığıyla eksik taahhüdü her olayda tamamlama borcu doğmaz. Ortak kendi taahhüdünden, şirket ise kendi borçlarından ayrı sorumluluk taşır. Limited şirkette m. 601, sermaye payı bedelinin ortağa geri verilmesini ve borçtan ibra edilmesini sınırlarken, m. 602 şirketin borçlarından malvarlığıyla sorumlu olduğunu söyler. Kefalet, kamu borcu ve özel kanunlar farklı sonuçlara yol açabilir.

Uygulanabilir delil sırası

• İlgili ortağın taahhüt ettiği payları ve her birinin ödeme takvimini çıkarın.
• Banka transferlerini taahhüt edilen sermaye hesabıyla eşleyin.
• Faiz için muacceliyet ve sözleşme hükmünü, pay yaptırımı için çağrı ve bildirim kayıtlarını ayrı dosyalayın.
• Yönetim kurulunun veya müdürlerin kararlarının yetki ve gerekçesini tutanağa bağlayın.
• Şirketin zararı iddia ediliyorsa fiili ek maliyeti kayıtla gösterin.

Ödenen para başka borca sayılmışsa ne olur?

Ortak şirket hesabına para göndermiş olabilir; dekont açıklaması “sermaye ödemesi” iken muhasebede ortak cari hesabına işlenmişse hangi borcun sona erdiği tartışılır. Şirketin banka hesabına giriş, karar defteri, sermaye çağrısı, dekont ve finansal tablolar birlikte incelenmelidir. Ortağın şahsen ödediği şirket giderleri veya başka ortağa yaptığı transfer, şirketin sermaye alacağını her durumda kapatmaz. Mahsup veya ayni ifa iddiası yazılı dayanakla gösterilir.

Sermaye taahhüdü yerine getirilmeden dağıtılan kâr, ortağa geri ödeme ya da pay devri varsa hangi tutarın kime geçtiği izlenir. Payın devredilmesi, devreden ve devralanın henüz ödenmeyen bedel yönünden sorumluluğunu otomatik çözmez; TTK'nın pay devri ve ödenmemiş pay hükümleriyle ayrı incelenir. Yönetimin borcun takibinden kaçınması şirketin ve diğer ortakların çıkarlarını etkileyebileceği için karar süreçleri kayıt altında tutulur.

Sermaye ödemesiyle ortak borcunun karıştığı dosyalarda ortağın şirkete verdiği borç ve cari hesap ayrımına da bakın.

Sık sorulan sorular

Ödemeyen ortak otomatik ortaklıktan çıkar mı?

Hayır. Paya ilişkin kanuni yaptırım ancak koşulları ve usulü izlenirse gündeme gelir.

Diğer ortak onun sermaye borcunu kendi adına tahsil edebilir mi?

Alacağın sahibi şirkettir. Diğer ortağın şirket organları ve dava yollarıyla harekete geçme imkânı ayrı değerlendirilir.

Kuruluşta ödeme yapılmadıysa limited şirketin borcu yok mu?

TTK 585'in tescil öncesi dörtte bir ödeme istisnası taahhüdü kaldırmaz; bedel ve vade incelenir.

Resmî kaynaklar

• Türk Ticaret Kanunu m. 129, 481–483, 585, 601–602, Ticaret Bakanlığı metni
• Adalet Bakanlığı güncel TTK

Şirketin kayıtları ve taahhüt metni incelenmeden yaptırım seçilmemelidir. Pay devri ile sermaye borcunun ilişkisi için limited pay devri rehberine bakabilirsiniz. Somut ticari başvuru için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz. Bu yazı genel bilgi verir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)