İşitme veya Konuşma Engelli Kişinin Ceza İfadesi Nasıl Alınır?

İşitme veya konuşma engeli bulunan kişinin ceza ifadesinde, isnadı ve haklarını anlayabilmesi, kendi anlatımını doğru aktarabilmesi sağlanmalıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 202. maddesi, engelli sanık veya mağdura duruşmadaki esaslı noktaların anlayabileceği biçimde anlatılmasını düzenler. Soruşturma evresinde dinlenen kişiler bakımından da ilgili hüküm dikkate alınır.

Kişinin yalnız başını sallaması veya bir yakınının “anladı” demesi yeterli iletişim kurulduğunu her durumda göstermez. Kullanılan iletişim yöntemi kişinin ihtiyacına uygun olmalıdır. İşitme kaybı, konuşma güçlüğü, okuryazarlık durumu ve tercih edilen anlatım yöntemi dosyanın başında açık biçimde belirtilmelidir.

İfade öncesinde hangi ihtiyaçlar bildirilmelidir?

Kişi veya müdafii, işitme veya konuşma durumunu ve gereken desteği ilgili kolluk, savcılık veya mahkemeye bildirebilir. Mevcut rapor veya iletişim ihtiyacını gösteren belge yardımcı olabilir. Bununla birlikte yaşanan iletişim sorunu yalnız bir raporun bulunmaması nedeniyle yok sayılmamalıdır. İfade sırasında ihtiyacın anlaşılması hâlinde de uygun işlem talep edilebilir.

Örneğin işitme cihazı kullanan kişinin kalabalık ortamda söylenenleri anlayamaması, yalnız cihazının varlığıyla çözülmüş sayılmaz. Görsel iletişim, yazılı açıklama veya uygun tercüman desteği gerekip gerekmediği değerlendirilir. Konuşma engeli bulunan kişi bazı soruları yazıyla cevaplayabiliyorsa bu yöntem de işlemin niteliğine göre ele alınabilir.

Yakının tercümanlık yapması yeterli mi?

Aile üyesinin günlük hayatta yardımcı olmasıyla ceza işleminde usulüne uygun iletişim desteği sağlanması aynı şey değildir. Yakının olayın tarafı, tanığı veya şüphelisi olması menfaat çatışması yaratabilir. Kişinin kendi sözlerinin yerine ailenin olay yorumunun yazılması uygun değildir. Gereken tercüman veya destek ilgili makam tarafından usulüne göre belirlenmelidir.

CMK 202. madde soruşturma evresinde tercümanın hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından atanmasına ilişkin düzenleme içerir. Tercümanın iletişim yöntemini gerçekten bilmesi ve anlatımı doğru aktarması önemlidir. Aynı işaretin günlük dilde farklı anlamda kullanılması veya sorunun eksik aktarılması dosyanın sonucunu etkileyebilir.

Şüpheli veya sanığın müdafi hakkı nasıl ele alınır?

Engellilik nedeniyle iletişim desteği ile müdafi yardımı farklı işlevlere sahiptir. Tercüman anlatımı aktarır; avukat kişinin savunma haklarını ve hukuki taleplerini takip eder. Birinin bulunması diğerinin görevini otomatik olarak yerine getirmez. Zorunlu müdafilik ve görevlendirme koşulları CMK 150. madde kapsamında ayrıca incelenir.

Kişinin kendisini savunamayacak derecede engelinin bulunması gibi durumlarda kanuni koruma özellikle önem taşır. Kişinin avukat görüşmesini gerçekten anlayabileceği biçimde yapabilmesi de sağlanmalıdır. Savunma hakkında yapılan açıklamaların tercüman yardımıyla aktarılması gerekiyorsa bu ihtiyaç yalnız ifade anıyla sınırlı düşünülmemelidir.

Suçlama ve haklar nasıl açıklanmalıdır?

İsnadın esaslı noktaları ve susma, müdafi yardımı, delil gösterme gibi haklar kişinin anlayabileceği yöntemle bildirilmelidir. Çok uzun hukuki cümlelerin anlaşılmadan aktarılması yeterli olmayabilir. Kişinin neye cevap verdiği ve hangi açıklamayı yaptığı belirlenebilir olmalıdır. İletişim güçlüğüyle cevap vermek istememesi birbirine karıştırılmamalıdır.

Sorular kısa, açık ve ayrı olgulara yönelik kurulabilir. Bir soruda üç farklı olay sorulup tek işaretle verilen cevabın tamamı kabul ettiği varsayılmamalıdır. Gerektiğinde sorunun tekrar açıklanması veya farklı yöntemle aktarılması talep edilebilir. Tutanakta bu işlemin nasıl yürütüldüğü görünür tutulmalıdır.

Tutanak okunup anlatılmadan imzalanabilir mi?

İfade tutanağının kişinin gerçek anlatımını yansıttığı kontrol edilmelidir. İşitme veya konuşma engeli bulunan kişi metni okuyabiliyorsa kendi kontrolü önemlidir; okuyamıyorsa uygun iletişim desteğiyle içerik açıklanmalıdır. Anlaşılmayan veya yanlış aktarılmış bölüm için düzeltme istenebilir. İmza, iletişim eksikliğini kendiliğinden gidermez.

Kişinin el yazısıyla yaptığı açıklama, tercümanın aktarımı ve tutanakta yazılan sonuç birbirinden farklıysa bu fark belirtilmelidir. Tercümanın kimliği, görevlendirme ve kullanılan yöntem kayıt üzerinde incelenebilir. Kişi söylemediği sözlerin yazıldığını düşünüyorsa hangi söz ve hangi aşamanın sorunlu olduğunu açıklaştırmalıdır.

Tanık olarak dinlenen kişide yöntem değişir mi?

Tanığın sıfatı ve ifade usulü ayrıca değerlendirilir. CMK 56. maddesinde işitme veya konuşma engelli tanığın yemin işlemi bakımından da düzenleme vardır. Okuryazarlık ve kullanılan iletişim yöntemine göre uygun işlem yapılmalıdır. Tanığın anlatımını ailenin veya başka tanığın kendi bilgisiyle tamamlaması kabul edilemez.

Tanık kendisini veya kanunda belirtilen yakınlarını suçlayabilecek sorularla karşılaşırsa ilgili hakları ayrıca dikkate alınır. İletişim engeli nedeniyle bu hakkın hiç açıklanmaması dosyada önemli olabilir. Verilen cevabın gerçek bilgiye, tahmine veya başka kişinin anlatımına dayandığı anlaşılır biçimde kayda geçirilmelidir.

Başvuru için hangi bilgiler hazırlanabilir?

• Dosya veya çağrı numarası ve kişinin şüpheli, sanık, mağdur veya tanık sıfatı.
• Kullanılan iletişim yöntemi, okuryazarlık durumu ve gereken destek.
• Varsa sağlık raporu ve iletişim ihtiyacını açıklayan belge.
• Önceki ifade tutanağı ve yanlış aktarıldığı düşünülen belirli bölüm.
• Tercüman veya müdafi görevlendirmesine ilişkin kayıtlar.
• İletişim eksikliğinin işlemi nasıl etkilediğine ilişkin somut açıklama.

Örnek: Para miktarının yanlış aktarılması

Kişi işaret diliyle kendisine teslim edilen paranın bir kısmını anlattığı hâlde tutanakta bütün tutarı kabul ettiği yazılmış olabilir. Düzeltme talebinde kullanılan sorunun içeriği, kişinin cevabı ve tutanak cümlesi karşılaştırılır. Amaç bütün ifadeyi belirsiz biçimde reddetmek değil, yanlış aktarılan olguyu görünür kılmaktır. Diğer kayıtlar da bu açıklamayı doğrulamak için incelenebilir.

İletişim yöntemi uzaktan dinlemede de ayrıca kontrol edilmelidir. Ekranın görülmemesi, işaretlerin kadraja girmemesi veya sesin kesilmesi kişinin anlatımını etkileyebilir. Bağlantı sorunu fark edildiğinde işlem devam ederken belirtilmelidir. Daha sonra yalnız tutanağın varlığına bakılarak kişinin bütün soruları eksiksiz anladığı kabul edilmemelidir. Kullanılan teknik yöntem ve yaşanan kesinti kayda geçirilirse, hangi cevabın hangi koşullarda verildiği incelenebilir. Destek ihtiyacı her oturumda gerçek iletişim koşullarına göre değerlendirilmelidir.

İlgili hukuki bilgiler

İfade Tutanağında Söylemediğim Söz Var: Nasıl Düzeltilir?; Ceza Duruşmasında Tercüman Para Tutarını Yanlış Çevirirse Beyan Nasıl Düzeltilir?.

Resmî kaynaklar

• Ceza Muhakemesi Kanunu: iletişim, yemin ve müdafi; 56, 150 ve 202. maddeler

Dosyanın değerlendirilmesi

Keskin Hukuk Bürosu’nun ofisi Mersin’dedir. Türkiye’nin farklı illerindeki ceza dosyaları, soruşturma veya mahkeme numarası ve mevcut belgeler üzerinden uzaktan ön değerlendirmeye alınabilir. İfade, duruşma ve diğer işlemlerin nasıl yürütüleceği dosyanın bulunduğu aşamaya göre belirlenir. Başvuruda olay tarihini, taraf sıfatınızı ve varsa tebligat tarihini belirtmeniz sürelerin incelenmesini kolaylaştırır. İletişim ve randevu bilgileri üzerinden dosya değerlendirmesi talep edebilirsiniz.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)