İki Eşyadan Birini Verme Borcunda Seçimi Kim Yapar?

Bir sözleşmede iki ayrı edimden yalnız birinin yerine getirilmesi kararlaştırılmış olabilir. Örneğin borçlu, belirlenen iki ekipmandan birini teslim etmeyi üstlenebilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 87. maddesine göre hukuki ilişkiden veya işin özelliğinden farklı bir sonuç çıkmıyorsa seçim borçluya aittir. Ancak bu kural, tek bir eşya borcu bulunan kişinin kendi isteğiyle başka bir eşya vermesine izin vermez.

Gerçekten alternatif iki edim var mı?

Önce sözleşmenin başlangıçta nasıl kurulduğuna bakılır. Belgede iki cihazın da teslimi öngörülmüşse, bunlardan birini seçerek diğerinden kurtulmak söz konusu olmaz. Buna karşılık cihazlardan yalnız birinin tesliminin bütün borcu karşılayacağı açıkça anlaşılabiliyorsa seçimlik borç gündeme gelebilir. “Ve” ile “veya” ayrımı, teknik ekler ve fiyatlandırma birlikte değerlendirilir.

Tarafların görüşmelerinde çeşitli seçenekleri tartışmış olması, nihai sözleşmede hepsinin alternatif kaldığını göstermez. Son kabul edilen model, sipariş teyidi veya imzalanan ek daha belirli olabilir. İlk fiyat teklifindeki seçenek listesi ile kesinleşen borcun konusu aynı belge olmayabilir. Bu yüzden yalnız en eski yazışmayı seçip diğer kayıtları dışarıda bırakmak yanıltıcıdır.

Seçim alacaklıya bırakılmış olabilir

87. maddedeki borçlunun seçimi kuralı tamamlayıcıdır. Taraflar seçimi alacaklıya bırakmış veya ilişkinin niteliği bunu gerektiriyor olabilir. “Alıcı aşağıdaki iki modelden birini teslimden önce belirler” biçimindeki hüküm, seçim yetkisinin değerlendirilmesinde önemlidir. Sözleşmede açık düzenleme varsa genel kural ileri sürülerek bu yetki tersine çevrilemez.

Seçimin ne zaman ve nasıl bildirileceği de kararlaştırılabilir. Bildirimin hangi adrese yapılacağı, yetkili kişi ve teslim hazırlığı için gereken süre belirlenmelidir. Taraflardan birinin sessiz kalması üzerine diğerinin sınırsız seçim yetkisi kazandığı varsayılmamalıdır. Gecikmenin sonucu sözleşmenin tamamı ve uygulanacak hükümlerle değerlendirilir; 87. madde tek başına her gecikme sorununu çözmez.

Aynı tür maldan birini seçmek farklıdır

Belirli iki farklı edim arasındaki seçim ile aynı türden mallar içinde teslim edilecek parçanın belirlenmesi ayrılmalıdır. Örneğin belirlenen nitelikte yüz adet ürün borcunda hangi yüz adedin ayrılacağı, çoğu kez çeşit borcuna ilişkindir. TBK86, hukuki ilişki veya işin özelliği aksini gerektirmedikçe seçim borçluda olsa bile ortalama nitelikten düşük edim seçilemeyeceğini düzenler.

Buna karşılık alternatif olarak belirlenmiş iki somut cihazdan daha ucuz olanını seçmek, sırf fiyat farkı nedeniyle her durumda yasak değildir. Geçerli seçim yetkisi, kararlaştırılan nitelikler ve işin amacı incelenir. Borçlu alternatiflerden birini seçerken o edimin kendi sözleşmesel şartlarını eksiksiz yerine getirmelidir. Seçim yetkisi, bozuk veya eksik teslimi haklı kılmaz.

Tek eşya yerine başka eşya dayatılamaz

Sözleşmede yalnız belirli bir jeneratörün teslimi varsa borçlu, stokta kalmadığını söyleyerek başka model veya para iadesini otomatik olarak eşdeğer ifa sayamaz. Alternatifin başlangıçta kararlaştırılmış olması ile tarafların sonradan borcun konusunu değiştirmesi farklıdır. Sonradan değişiklik yapılacaksa bunun kabul edildiği ve eski borca etkisi açık olmalıdır.

Seçeneklerden birinin ifası imkânsızlaşırsa olayın sebebi ve seçim yetkisinin kimde olduğu ayrıca araştırılır. Her imkânsızlıkta aynı sonuç doğduğu söylenemez. İmkânsızlık, ayıplı ifa ve geç teslim farklı sorunlardır. “Seçim benimdi” açıklaması, borçlunun sorumlu olduğu davranışlardan kaynaklanan bütün sonuçları ortadan kaldırmaz.

Teslimde hangi kayıt tutulmalı?

Teslim belgesinde seçilen alternatifin tanımı, seri numarası, ekleri ve teslim tarihi gösterilmelidir. Hangi borcu karşıladığı belli olmayan genel bir teslim tutanağı sonradan tartışma yaratabilir. Seçimi alacaklı yaptıysa bunun bildirim kaydı; borçlu yaptıysa sözleşmedeki yetki dayanağı korunmalıdır. Eksik veya ayıplı teslim iddiaları da kabul beyanıyla karıştırılmadan yazılmalıdır.

Uyuşmazlıkta temel soru, tarafların iki edimden birini mi yoksa ikisini birden mi üstlendiğidir. Bu cevap verildikten sonra yetki, seçimin kapsamı ve yerine getirilen edim karşılaştırılır. Böylece sıradan bir stok değişikliği, dayanağı bulunmayan seçimlik borç iddiasına dönüştürülmez.

Bağlantılı konular

Alacaklı Borcun Kısmen Ödenmesini Kabul Etmeli mi?; Sözleşme Teklifine Geç Gelen Kabul Bağlayıcı mı?.

Resmî kaynaklar

• Türk Borçlar Kanunu — Bakanlık nüshası: TBK86–87.