Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçi Maaş ve Sigorta Hakkını Kaybeder mi?

Kısa cevap: Sözleşmede geçerli bir deneme kaydı varsa taraflar deneme süresi içinde bildirim süresi beklemeden ve bu feshe bağlı tazminat ödemeden ayrılabilir. Ancak işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır; “deneme süresi ücretsizdir” denemez. Deneme kaydı normalde en çok iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatılabilir.

Deneme süresi kendiliğinden var mı?

4857 sayılı İş Kanunu m. 15, taraflarca iş sözleşmesine deneme kaydı konulmasını şart koşar. Sadece işverenin “ilk ay denemedesin” demesi ve sözleşmede böyle bir kayıt bulunmaması ayrı bir değerlendirme gerektirir. Yazılı sözleşme, işe kabul yazısı, işyeri personel dosyası ve işçinin bilgilendirildiği koşullar kontrol edilmelidir. Deneme süresi, çalışmanın fiilen başladığı tarihten itibaren hesaplanır; bir sonraki SGK bildirimiyle sıfırdan başlatılamaz.

Ücret, prim ve sigorta

İşçi deneme süresinde de işçidir. Fiilen çalıştığı günlerin maaşı, varsa hak edilmiş prim, fazla çalışma, ulusal bayram veya genel tatil ücreti koşulları gerçekleşmişse talep edilebilir. Sosyal güvenlik bildirimi deneme kaydından bağımsız bir işveren yükümlülüğüdür. “İlk iki ay sigortasız deneyelim” uygulaması hukukî bir istisna yaratmaz. Ücretin bankadan ödenip ödenmediğini ve SGK hizmet dökümünü karşılaştırın.

Tazminat ve ayrımcılık istisnaları

Geçerli deneme süresi içindeki fesihte m. 15, ihbar süresine ve buna bağlı tazminata gerek olmadığını düzenler. Kıdem tazminatı için genel olarak en az bir yıllık çalışma koşulu bulunduğundan iki aylık çalışmada bu hak da doğmaz. Ancak deneme kaydı işverene sınırsız ayrımcılık veya kötü niyetli davranış serbestisi vermez. Hamilelik, sendikal neden veya diğer yasaklı sebepler ileri sürülüyorsa deliller ve uygulanacak özel hükümler ayrıca değerlendirilir.

İşe girişte kontrol edin

1. Deneme kaydının sözleşmede yer alıp almadığını doğrulayın.
2. Fiilî ilk iş gününü ve SGK girişini karşılaştırın.
3. İşten ayrılışta tüm çalışılmış gün ücretlerini ve yan hakları yazılı isteyin.
4. Ayrımcılık şüphesi varsa fesih mesajlarını saklayın.

Sigorta bildirilmeyen çalışmada hizmet tespiti; ücret ödenmiyorsa ücret alacağı başlıklarını da inceleyin.

Örnek: İlk ay 20 gün çalışıp ödeme alamayan işçi

İşçi iki aylık deneme kaydı bulunan sözleşmeyle çalışmaya başlamış ve 20 gün sonra işten ayrılmış olsun. Bildirim süresi ve ihbar tazminatı gündeme gelmeyebilir; fakat 20 günün ücretinin ödenmemesi m. 15'e aykırıdır. Çalışmanın hafta tatiline veya resmi tatil gününe denk gelmesi, fazla çalışma yapılması ve prim sözleşmesi varsa kalemler ayrıca incelenir. İşverenin “performansını ölçtük, ilk ay gönüllü çalışmaydı” ifadesi fiilen yapılan işi ücret borcundan arındırmaz.

Sözleşmede deneme kaydı yoksa

İşçinin ilk iki ayda olması tek başına m. 15'teki özel fesih hakkını yaratmaz. Deneme kaydının gerçekten kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı ve bu kaydın süre sınırına uygunluğu belirlenir. İşveren belirsiz süreli sözleşmeyi bildirimsiz bitirmişse m. 17'deki normal fesih hükümleri gündeme gelebilir. Ancak iki aylık çalışmada kıdem tazminatı için gerekli asgari bir yıl koşulu karşılanmaz. Her tazminat kaleminin ayrı şartları vardır.

İlk gün sigorta yükümlülüğü

Deneme dönemi iş sözleşmesinin dışında kalan “staj” değildir; fiilî iş görme varsa SGK işe giriş ve prim bildirimine ilişkin yasal yükümlülükler geçerlidir. Hizmet dökümünde gün görülmüyorsa işyerine giriş mesajları, vardiya listeleri, iş e-postası, ücret dekontu ve tanıklar saklanmalıdır. Bir işçinin “deneme” adı altında günlerce ücretsiz ve sigortasız çalıştırılması farklı uyuşmazlık ve idari sonuçlar doğurabilir. Gerçek stajın hukuki niteliği ise ayrıca incelenir.

Fesihte ayrımcılık iddiası

Deneme kaydının bulunması, hamilelik veya sendikal üyelik nedeniyle ayrımcı davranışın incelenmesine engel değildir. İşçinin hangi olaydan sonra çıkarıldığı, yöneticinin sözleri, aynı performanstaki diğer çalışanlara uygulama ve işe alım kayıtları önemlidir. Bununla birlikte yalnızca deneme süresinde çıkarılmış olmak ayrımcılığı kanıtlamaz. Delil dosyası iddianın nedenini ve karşılaştırmalı olguları göstermelidir. İşçilik alacakları için arabuluculuk dava şartı ayrıca kontrol edilir.

Merak edilen iki nokta

Deneme kaydı üç ay yazılmışsa?

Bireysel iş sözleşmesindeki deneme süresi en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatma mümkündür. Dolayısıyla üç aylık bireysel deneme kaydının aşan kısmına dayanarak bildirimsiz fesih yapılması ayrıca itiraza açık olur.

Denemede hafta sonu çalışmasının ücreti ödenir mi?

Fiilî çalışma ve mevzuattaki ücret şartları gerçekleşmişse deneme kaydı hak edilmiş hafta tatili veya genel tatil ücretini ortadan kaldırmaz. Çalışılan günleri, vardiya çizelgesini ve banka ödemesini karşılaştırın. Her hafta sonu çalışması aynı ücret kalemine girmez; günün hukuki niteliği önemlidir.

Hukuki dayanak ve resmî kaynaklar

• 4857 sayılı İş Kanunu m. 15 ve 32
• SGK işverenin bildirim yükümlülüğü