Ceza Mahkemesinin Yetkisine Ne Zamana İtiraz Edilir?

Ceza mahkemesinin yer yönünden yetkisine itiraz edecek sanık, ilk derece mahkemesinde bu iddiasını duruşmadaki sorgusundan önce bildirmelidir. CMK 18, yetkisizlik iddiasını belirli aşamalara bağlar. Bu aşamalar geçtikten sonra yetkisizlik iddiası ileri sürülemez; mahkeme de bu konuda kendiliğinden karar veremez. Ancak burada anlatılan yer yönünden yetkidir. Davaya hangi tür ceza mahkemesinin bakacağına ilişkin görev meselesi ve davanın güvenlik gibi nedenlerle başka yere nakli farklı kurallara tabidir.

Yetkiyi belirleyen yalnız ikamet adresi değildir

Genel kural suçun işlendiği yer mahkemesinin yetkili olmasıdır. Bunun yanında CMK'da suçun türüne, işlendiği yerin bilinmemesine, bağlantılı dosyalara veya özel durumlara ilişkin hükümler bulunur. Sanığın başka şehirde yaşaması, mahkemenin mutlaka yetkisiz olduğunu göstermez. Duruşmaya uzak yoldan gelmenin zor olmasıyla kanuni yer yetkisinin bulunmaması ayrı iddialardır. İtiraz, adres tercihine değil olaya uygulanacak yetki kuralına dayanmalıdır.

Olayın nerede gerçekleştiği tartışmalıysa iddianamedeki anlatım ve somut kayıtlar karşılaştırılır. Fiilin birden fazla yerde gerçekleşmesi, kesintisiz veya zincirleme suç iddiası bulunması hesabı etkileyebilir. Bilişim ve banka araçlarıyla işlenen bazı suçlarda mağdurun yerleşim yeri yönünden özel yetki de vardır. Bu nedenle tek bir genel cümleyle yetkili şehri belirlemek yerine isnadın niteliği incelenir. İtiraz dilekçesinde hangi mahkemenin neden yetkili olduğu açıklanabilir.

Sorgudan önce ne yapılmalı?

Sanığın kimlik bilgilerinin alınması, duruşmanın açılması ve sorgu aşaması birbirinden ayırt edilmelidir. Kanunun belirlediği sınır kaçırılmadan yer yetkisine ilişkin iddia ortaya konulmalıdır. Dilekçenin önceden hazırlanması, duruşmada bunun açıkça belirtilmesi ve tutanağa geçmesi önemlidir. Mahkemenin bu iddia hakkında sanığın sorgusundan önce karar vermesi öngörülür. Esas hakkında uzun savunma yapıldıktan sonra yer yetkisini gündeme getirmek, baştan yapılabilecek itirazla aynı durumda değildir.

Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yolu kanunda düzenlenmiştir. Fakat yetki iddiasının ileri sürülmesiyle o konuda verilen karara karşı başvuru iki farklı işlemdir. Her birinin dayanağı, zamanı ve mercii kendi kuralına göre belirlenir. Dilekçenin yalnız başlığına yetki itirazı yazılması hangi aşamada bulunulduğunu çözmez. Dosya safahatı ve duruşma tutanağı birlikte okunarak ileri sürülen istemin hukuki niteliği anlaşılmalıdır.

Bölge adliye mahkemesinde sınır

CMK 18, bölge adliye mahkemesinde de ayrı aşamalar gösterir. Duruşmasız incelemede inceleme başlamadan, duruşmalı işte inceleme raporu okunmadan önce iddia bildirilir; ilgili karar da kanunda belirtilen başlangıç aşamasında verilir. Bu düzenleme, ilk derece yargılamasında kaçırılan her itirazın istinafta serbestçe yeniden doğduğu anlamına gelecek şekilde okunmamalıdır. Dosyanın önceki işlemleri ve kanuni sınır birlikte değerlendirilir. İstinaf başvurusunun olağan süreleri de ayrıca korunmalıdır.

Varsayımsal örnek: olay yeri ile ev adresi farklı

Bir kişinin ev adresi başka şehirde olduğu için mevcut ceza davasının kendi yaşadığı yere gönderilmesini istediğini varsayalım. İddianamedeki fiil mevcut mahkemenin bulunduğu yerde işlenmişse yalnız adres farklılığı yetkisizlik gerekçesi olmayabilir. Buna karşılık somut suçun özel yetki kuralına ilişkin belirleyici kayıt varsa sorgudan önce gösterilir. Mahkeme iddiayı değerlendirir. Sanığın ulaşım kolaylığıyla kanuni yetki değerlendirmesi aynı sonuç üzerinden kurulmaz.

Dosyadaki eski işlemler silinir mi?

CMK 20 uyarınca yetkili olmayan hâkim veya mahkemenin işlemleri yalnız yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz. Bu yüzden dosyanın başka yere gönderilmesi bütün ifadelerin ve belgelerin otomatik yok olması anlamına gelmez. İşlemin başka bir hukuka aykırılık taşıdığı ileri sürülüyorsa o neden ayrıca açıklanmalıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan işlemler bakımından da özel düzenleme vardır. Yetki tartışmasının sonucuna bütün delillerin geçersizliği sonucu bağlanmamalıdır.

Bağlantılı ceza davalarının birleştirilmesi farklı bir dosya yönetimi sorunudur. Ceza kararında kanun yolu süresinin başlangıcı da yer yetkisine itirazın sorgudan önceki sınırını değiştirmez. İnceleme için iddianame, olay yerini gösteren kayıtlar, önceki yetki kararları ve duruşma tutanakları birlikte hazırlanmalıdır. Talebin mahkemeye sunulduğu tarih ve verilen cevap dosyada görünür tutulmalıdır.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — Adalet Bakanlığı — m.12–21; özellikle m.18 ve 20.