Ceza Dosyasındaki Keşfe Sanık ve Mağdur Çağrılır mı?

Ceza dosyasında keşif yapılırken şüpheli, sanık, mağdur ile bunların müdafii ve vekili hazır bulunabilir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 84. maddesi bu katılımı düzenler. Ancak hak sahiplerinin her koşulda aynı biçimde olay yerine getirileceği veya keşfin onlar gelinceye kadar mutlaka erteleneceği söylenemez. Bildirim, tanık üzerindeki etki ve tutuklu kişinin hazır bulundurulması için kanunda farklı koşullar vardır.

Keşif hangi işlemdir?

Keşif, dosyayla ilgili yer, eşya veya durumun yetkili muhakeme makamınca doğrudan incelenmesidir. CMK 83 uyarınca hâkim, mahkeme, naip hâkim veya istinabe olunan hâkim ya da mahkeme tarafından yapılır; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı da yapabilir. Kolluğun olay yeri çalışması, bilirkişinin tek başına teknik incelemesi ve şüpheliye yer gösterilmesi aynı işlem olarak adlandırılmamalıdır. Katılım talebinde önce hangi işlemin kararlaştırıldığı görülmelidir.

Keşif tutanağında yalnız bulunan deliller değil, olayın özelliğine göre bulunması beklenirken elde edilemeyen delillerin yokluğu da gösterilir. Bu nedenle savunmanın veya mağdur tarafının somut gözlem talebi önem taşıyabilir. Örneğin görüş açısı, girişin konumu ya da belirli bir iz bulunup bulunmadığı açıklanabilir. Keşif, tarafların tartışma veya karşı tarafı baskı altına alma alanı değildir; inceleme yetkili makamın yönetiminde yürütülür.

Önceden haber verme koşulu

Hazır bulunma hakkı olanlara, işlemin geri bırakılmasına neden olmamak koşuluyla yapılacağı günden önce haber verilir. Kanundaki bu ifade, her keşfin bütün kişilerin uygun olduğu tarihe ertelenmesi gerektiği anlamına gelmez. Aynı zamanda bildirim imkânının hiç araştırılmamasını da genel kural hâline getirmez. Dosyanın aciliyeti, kişilerin ulaşılabilirliği ve mevcut kararlar birlikte incelenir. Adres ve temsil bilgilerinin güncel bulunması uygulamada önemlidir.

Keşif kararı öğrenilince dosya numarasıyla katılma isteği ve incelemede açıklanması gereken hususlar bildirilebilir. İstenen ölçümün olayla bağlantısı açıklanmalı, ilgisiz alanlarda inceleme yapılması talebiyle dosyanın konusu genişletilmemelidir. Müdafi veya vekilin iletişim bilgileri kayıtlarda doğru olmalıdır. Katılım sağlanamadıysa nedeninin ve yapılan bildirimlerin dosyada görülmesi gerekir. Yalnız keşfin yapılmış olduğunu sonradan duymak, işlemin bütün koşullarını açıklamaz. Karar, tebligat veya haber verme kaydı ve keşif tutanağı birlikte istenmelidir.

Tutuklu sanık otomatik olarak getirilir mi?

Hayır. 84. madde, tutuklu şüpheli veya sanığın keşifte hazır bulundurulmasını hâkim veya mahkemenin zorunlu saydığı hallere bağlar. Bu özel koşul, özgür durumda bulunan kişinin katılım imkânıyla aynı değildir. Kişinin olay yerinde bulunmasının hangi hususu açıklığa kavuşturacağı somut olarak anlatılabilir. Sadece “orada olmak istiyorum” denilmesinden daha ayrıntılı bir gerekçe, talebin incelenmesini kolaylaştırır; kabul sonucu önceden garanti edilemez.

Avukatla hazırlık yapılması ve keşif konusundaki savunmanın aktarılması ayrı bir haktır. Bu bağlantıyla tutukluyla avukat görüşmesinin koşulları önem kazanır. Tutuklunun fiziksel olarak getirilmemesi ile müdafiinin hazır bulunma talebi tek bir karar gibi değerlendirilmemelidir. Her kişinin sıfatı ve talebi dosyada ayrı görülmelidir. Kurumdan sevk yapılacağı varsayımıyla son ana kadar beklemek yerine keşif kararının içeriği erken kontrol edilmelidir.

Tanığın serbest anlatımı etkilenebilecekse

Kanun, mağdur, şüpheli veya sanığın huzurunun bir tanığın gerçeğe uygun anlatımını engelleyebilmesi halinde, ilgili işte şüpheli veya sanığın bulunmamasına karar verilebilmesini düzenler. Bu istisna, keyfî olarak bütün savunmanın dışlanması biçiminde genişletilmemelidir. Hangi kişinin varlığının hangi sakıncaya yol açacağı somut değerlendirmeye konu olur. Tanık veya bilirkişinin duruşmada bulunamayacağı ya da uzaklık nedeniyle gelmesinin güç olduğu hallerde dinlenmesine ilişkin katılım da maddede ayrıca ele alınır.

Örneğin bir kaza dosyasında gece aydınlatması ve görüş mesafesi keşifle incelenecek olsun. Taraflar belirli noktaların ölçülmesini ve tutanağa geçirilmesini isteyebilir. Ölçümün bilimsel yöntemi konusunda uyuşmazlık varsa ceza dosyasında bilirkişinin tarafsızlığı ve reddi ayrı değerlendirilir. Katılma hakkı ile teknik rapora itiraz birbirinin yerine geçmez. Keşif sonrasında tutanak ve ekleri okunarak eksik görülen olgular, bunların savunma veya zarar iddiasıyla bağlantısı açıklanmalıdır.

Hukuki kaynaklar

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — Adalet Bakanlığı: 83–84.