Ceza Dosyasındaki Bilirkişiyle Taraf Arasında Bağ Varsa Red Nasıl İstenir?

Ceza dosyasındaki bilirkişinin taraflarla ilişkisi tarafsızlığını etkileyebilecek nitelikteyse ret istemi gündeme gelebilir. CMK 69, hâkimin reddini gerektiren sebeplerin bilirkişi için de geçerli olduğunu düzenler. Olumsuz rapor tek başına ret sebebi değildir; ilişki, menfaat veya diğer somut olgular açıklanmalıdır. Rapora teknik itiraz ve bilirkişinin reddi farklı taleplerdir.

Bilirkişinin görevi ve tarafsızlık ihtiyacı

Bilirkişi özel veya teknik bilgi gerektiren konuda görüş verir. Suçun hukuki niteliğine ve sanığın suçluluğuna nihai kararı mahkeme verir. Teknik görüşün güvenilirliği, kullanılan yöntemin yanında bilirkişinin bağımsız ve tarafsız biçimde inceleme yapmasına bağlıdır. Bir tarafla önemli mali veya mesleki ilişki varsa bu durum araştırılabilir. Aynı şehirde çalışmak veya meslektaş olmak her olayda tek başına yeterli değildir.

CMK 69, hâkimin reddini gerektiren nedenleri bilirkişi açısından da kabul eder. İlişkinin türü, zamanı ve dosyayla bağlantısı belirlenmelidir. Bir teknik uzmanın daha önce tarafın ücretli danışmanı olmasıyla genel bir konferansta tanışmış olması aynı değildir. Dosya raporunun hazırlanmasında tarafın yönlendirmesi veya menfaat bağı bulunduğu iddia ediliyorsa bunun dayanağı gösterilmelidir.

Ret hakkını kim kullanır?

Savcı, katılan ve vekili, şüpheli veya sanık, müdafi ve kanuni temsilci ret hakkını kullanabilir. Atanan bilirkişinin adı ve soyadı, engel sebep olmadıkça hak sahiplerine bildirilir. Bu bildirim, olası engelin incelenmesini sağlar. Kişinin hangi bilirkişinin görevlendirildiğini öğrenmeden bağlantı kontrolü yapması mümkün olmayabilir. Görevlendirme ve rapor bilgileri dosyadan edinilmelidir.

Ret istemini davaya bakan hâkim veya mahkeme inceler. Soruşturma evresinde savcının kabul etmediği ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir. Bu özel usul nedeniyle talebi yalnız bilirkişilik bölge kuruluna şikâyet ederek dosya içi ret kararı beklemek doğru değildir. Mesleki disiplin denetimi ile soruşturma veya davadaki bilirkişinin görevlendirilmesine yönelik talep ayrı yürütülür.

Somut sebep nasıl gösterilir?

“Bilirkişi karşı tarafı tutuyor” gibi soyut ifade, neden ve olguları açıklama yükümlülüğünü karşılamaz. İlişkinin hangi kaynaktan öğrenildiği, ne zaman bulunduğu ve incelemeyi neden etkileyebileceği anlatılmalıdır. Sözleşme, ticaret sicili kaydı, önceki danışmanlık faturası veya dosyadaki başka kayıtlar değerlendirmeye yardımcı olabilir. Belgenin gerçekliği ve olayla ilgisi ayrıca kontrol edilir.

• Tarafla mevcut veya yakın dönem ücretli iş ilişkisi.
• Dosya sonucundan doğabilecek doğrudan menfaat.
• Kanunda dikkate alınan hısımlık veya önceki görev ilişkisi.
• İnceleme verilerinin bir tarafça yönlendirildiğine dair kayıt.
• Tarafsızlık kuşkusunu somutlaştıran başka hukuka uygun belge.

Bu örnekler her olayda mutlaka kabul edilecek ret sebebi listesi değildir. İlişki ve etkisi somut incelenir. Öğrenilen sebebin gecikmeden ileri sürülmesi, görevlendirme ve bildirim tarihlerinin gösterilmesi önemlidir. Hukuk davasındaki bilirkişi reddi usulünün sürelerini ceza dosyasına aynen kopyalamak uygun değildir; ceza muhakemesinin ilgili hükümleri ve aşaması dikkate alınmalıdır.

Teknik itirazla ret talebi arasındaki fark

Raporda hesap hatası, yanlış tarih veya eksik veri bulunması teknik itirazın konusu olabilir. Bu hata bilirkişinin bir tarafla bağlantılı olduğunu kendiliğinden göstermez. Tersine somut menfaat ilişkisi bulunması, rapordaki her sayının mutlaka yanlış olduğu anlamına da gelmez. Tarafsızlık itirazı ve rapor yöntemi itirazı birlikte yapılabilir fakat gerekçeleri ayrılmalıdır.

Örneğin araç hasarı raporunun yanlış model üzerinden hesaplanması teknik hatadır. Bilirkişinin hasar sorumlusu şirket için aynı uyuşmazlıkta ücretli danışmanlık yapması ise tarafsızlık yönünü gündeme getirir. Birinci durumda ek rapor veya yeni inceleme, ikinci durumda ret ve yeni görevlendirme talepleri farklı gerekçeyle kurulabilir. Her olumsuz rapor sonrası kişiye yönelik soyut suçlama doğru değildir.

Hangi dosya kayıtları incelenmeli?

Görevlendirme kararı, bilirkişiye yöneltilen sorular, gönderilen belgeler ve inceleme sınırı kontrol edilir. Raporun kim tarafından imzalandığı, bir heyet varsa her kişinin rolü belirlenir. İlişki yalnız heyetin bir üyesiyle bağlantılıysa etkisi somutlaştırılır. Raporun esas aldığı verilerin karşı tarafa veya müdafiye açılıp açılmadığı da savunma hakkı bakımından önemlidir. Teknik görüş, taraflara tartışma imkânı sağlanmadan değerlendirilmemelidir.

CMK 67 çerçevesinde uzmanından bilimsel mütalaa alınması veya CMK 68 kapsamında bilirkişinin duruşmada açıklama yapması gündeme gelebilir. Bu araçlar ret talebinin yerine otomatik geçmez. Bilirkişiye yöntemi hakkında soru sormakla bağımsızlığını etkileyen ilişkiyi açıklamak ayrı işlev taşır. Mahkeme talepler hakkında karar verirken dosyanın ihtiyaçlarını ve hukuki şartları değerlendirir.

Soruşturma ve kovuşturma aşamasında başvuru

Soruşturma sürüyorsa ret sebebi savcılığa somut dilekçeyle sunulur; kabul edilmeme halinde CMK 69'da belirtilen sulh ceza incelemesi değerlendirilir. Dava aşamasında talep mahkemeye yöneltilir. Rapor alınmışsa hangi içerik ve sonucun etkilenebileceği açıklanır. Taleple birlikte başka bilirkişi veya yeni heyet incelemesi istenebilir; kabul sonucu garanti edilmez.

Ret başvurusu yapıldı diye dava veya soruşturma her durumda otomatik durmaz. Dosyadaki işlemler ve ilgili ara kararlar izlenmelidir. Hüküm kurulursa, açık kanun yolu çerçevesinde ret talebinin nasıl karşılandığı ve tartışmalı raporun hükme etkisi incelenebilir. Ceza istinafında güncel genel süre gerekçeli hükmün tebliğinden iki haftadır; hüküm türü ve geçiş düzenlemesi ayrıca kontrol edilir.

Varsayımsal örnek ve sık hatalar

Bir mali inceleme dosyasında bilirkişinin, sanık şirketin şikâyetçi olduğu başka işte düzenli ücretli hizmet verdiğinin öğrenildiğini düşünelim. Bağlantının yalnız adı değil sözleşmesi, süresi ve dosyayla ilgisi ortaya konur. Talep, “rapor aleyhime” gerekçesine değil bu somut ilişkinin tarafsızlık üzerindeki etkisine dayanır. Aynı zamanda hesap yönteminde hata varsa ayrı başlık altında açıklanabilir.

Sık hata, raporun aleyhe olmasıyla bilirkişinin kötü niyetli olduğunu özdeşleştirmektir. Diğer hata, yalnız disiplin başvurusu yapıp ceza dosyasındaki ret talebini sunmamaktır. Bir başka yanlış ise gerçek belge olmadan internet söylentisini kesin ilişki diye yazmaktır. Başvuru gözlenebilir olguya, görevlendirme kaydına ve teknik rapora dayanmalı; kişisel itham yerine hukuki denetim talebi içermelidir.

Kısmi ilişki ve raporun bütünü

Birden fazla bilirkişinin imzaladığı raporda tarafla ilişkinin yalnız bir üyeye ait olması, inceleme ihtiyacını ortadan kaldırmaz. İlişkinin hangi uzmana ait olduğu ve o uzmanın raporun hangi bölümüne katkı sağladığı açıklanmalıdır. Buna karşılık bütün heyetin gerekçesiz şekilde taraflı ilan edilmesi uygun değildir. Somut bağ, görev kapsamı ve raporun hazırlanma süreci birlikte değerlendirilir. Yeni uzman talebiyle mevcut raporun yöntem eleştirisi ayrı gerekçelerle kurulabilir. Mahkeme her talebi kendi hukuki koşulları bakımından inceler; bir üyenin reddi diğer teknik iddiaların kendiliğinden kabulünü sağlamaz.

Sık sorulan sorular

Dosyanın değerlendirilmesi

Bilirkişi görevlendirmesi, rapor ve tarafla ilişkiyi gösteren gerçek belgeler birlikte incelenerek ret sebebiyle teknik itiraz ayrılabilir. Mersin merkezdeki ofisimizden Türkiye genelindeki dosyaların hukuki değerlendirmesi ve sürecin yönetilmesi için iletişim sayfamız üzerinden başvurabilirsiniz. Sonuç yetkili makamın incelemesine ve dosyaya bağlıdır.

Bağlantılı konular: Ceza dosyasında uzman mütalaası; Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi; Ceza davasında hâkimin reddi.

Hukuki dayanak ve resmî kaynaklar

• 5271 sayılı CMK 67, 68 ve 69: bilimsel mütalaa, bilirkişinin dinlenmesi ve reddi; bilirkişinin tarafsızlığına ilişkin talebin yetkili makam tarafından incelenmesi.