Hâkim Tarafın Söylemediği Olayı Davaya Ekleyebilir mi?

Hâkim, kanunda öngörülen istisnalar dışında tarafların hiç söylemediği bir olayı hukuk davasına kendiliğinden ekleyemez. HMK 25, taraflarca getirilme ilkesini bu şekilde düzenler; hâkim bu olayları hatırlatabilecek davranışlarda dahi bulunamaz. Buna karşılık belirsiz veya çelişkili açıklamaları aydınlatmak için soru sorabilir ve Türk hukukunu kendisi uygular. Olay yaratmak, mevcut anlatımı açıklatmak ve hukuki nitelendirme yapmak farklı işlemlerdir.

Olay ile kanun maddesini ayırın

Davada maddi olay, sözleşmenin yapıldığı gün, ödemenin gerçekleşmesi, malın teslimi veya belirli davranış gibi vakıalardır. Bunların hangi hukuki sonuca bağlanacağı ayrı değerlendirmedir. Taraf ödeme olayını anlatmış fakat yanlış maddeye dayanmış olabilir. HMK 33 uyarınca hâkim Türk hukukunu kendiliğinden uygular; yanlış hukuk maddesi seçilmiş olması, anlatılan olayın hiçbir biçimde incelenemeyeceği anlamına gelmez.

Buna karşılık ödeme yapıldığı hiç ileri sürülmemişken hâkimin taraf yerine böyle bir savunma oluşturması genel kuralla bağdaşmaz. Dosyada bir belgenin bulunması ile tarafın o belgedeki her bağımsız olayı ileri sürmüş olması da aynı değildir. Dilekçe, talep ve açıklamalar birlikte okunur. Hangi olayın uyuşmazlık sınırına usulüne uygun dahil olduğu belirlenmelidir. Hukuki adlandırma yetkisi sınırsız yeni olay ekleme yetkisi değildir.

Hâkim açıklama isteyemez mi?

HMK 31, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu olduğu durumda belirsiz veya çelişkili hususlar hakkında açıklama yaptırmaya, soru sormaya ve delil gösterilmesini istemeye imkân verir. Örneğin dilekçede belirtilen ödemenin tarihi iki yerde farklı yazılmışsa bu çelişki açıklatılabilir. Hangi sözleşmeye ilişkin teslimden söz edildiği anlaşılmıyorsa somutlaştırma istenebilir. Bunlar tarafın yerine hiç bulunmayan yeni olay dizisi kurmakla aynı değildir.

Sorunun kapsamı ve cevap tutanağı önemlidir. Taraf, açıklama istendiğinde gerçeğe uygun ve belgelerle tutarlı yanıt vermelidir. Sorunun sorulmuş olmasıyla bütün yeni iddiaları süresiz ekleme hakkı doğmaz. İddia ve savunmanın değiştirilmesi ile genişletilmesine ilişkin usul ayrıca uygulanır. Aydınlatma amacı, taraflara yeni bir talep stratejisi öğütlemek şeklinde kullanılamaz. HMK 25’teki sınır ile 31’deki görev birlikte okunmalıdır.

Delili hâkim mi toplar?

HMK 25/2’ye göre kanunla belirtilen durumlar dışında hâkim kendiliğinden delil toplayamaz. Taraflar hangi delile hangi olay için dayandığını usulüne uygun açıklamalıdır. “Mahkeme her şeyi araştırır” düşüncesiyle sözleşme veya ödeme kaydının hiç gösterilmemesi risklidir. Bir kurumdan getirilecek belge için de ilgili kurum, işlem ve dönem belirlenmelidir. Delili sunma yüküyle elde olmayan belgenin getirtilmesini istemek farklı fakat tamamlayıcı işlerdir.

Delil Bildirme Süresi Geçti: Yeni Belge Sonradan Mahkemeye Sunulabilir mi?, geç sunulan belgenin yeni bir olay ileri sürmekle aynı olmadığını açıklar. İstisnayla kabul edilen delil, dosyada hiç ileri sürülmemiş her iddiayı otomatik olarak usule uygun hale getirmez. Bazı dava türlerinde veya konularda özel araştırma hükümleri bulunduğundan genel kural bütün yargılamalara aynen taşınmamalıdır. Özel kanunun ilgili hükmü ve uyuşmazlığın niteliği önce belirlenir.

Beyanı kabul etmek farklı sonuç doğurabilir

Mahkeme önünde taraf veya vekilin belirli bir olayı kabul etmesi, olağan hukuk davasında o olayın çekişmeli olmaktan çıkmasına yol açabilir. Hukuk Davasında Sadece Avukatın İmzalı Açıklaması İkrar Sayılır mı?, avukatın vakıa ikrarı ile hukuki görüşün ve davayı kabulün farklılığını anlatır. Bir hukuk maddesi hakkındaki görüş değiştirmek, maddi olay kabulünden serbestçe dönülebildiği anlamına gelmez. Aynı şekilde ikrar, her özel dava türünde genel sonuçla uygulanmayabilir.

Dilekçe hazırlarken olaylar tarih ve işlem bazında yazılmalı, talep sonucu ve delil bağlantısı açık tutulmalıdır. Tutanakta gerçekte söylenmeyen bir açıklama varsa kayıt usulüne göre değerlendirilir. Hâkimin kendiliğinden doğru hukuki hükmü uygulaması beklenebilir; fakat tarafların anlatmadığı olayları tahmin ederek eksik dosyayı onların yerine kuracağı varsayılmamalıdır.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Hukuki kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — Adalet Bakanlığı — HMK m. 25, 31, 33