Tenkise Tabi Bağış Harcanmışsa İyiniyetli Kişi Ne Kadar İade Eder?

Tenkise tabi bir kazandırmayı alan kişi iyiniyetliyse, Türk Medeni Kanunu’nun 566. maddesine göre yalnız mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür. İyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin kurallar uygulanır. Dolayısıyla “bağış parasını harcadım” açıklaması her dosyada bütün iade borcunu sona erdirmez. İyiniyet ve ilgili tarihte kalan ekonomik değer birlikte incelenir.

Önce kazandırmanın tenkise tabi olup olmadığı belirlenir

Her hediye saklı pay davasında aynı biçimde geri alınmaz. Tenkise tabi tasarrufun bulunması, saklı payın zedelenmesi ve ilgili diğer şartlar ayrıca değerlendirilir. tenkis ve saklı pay koşulları, bu temel incelemeyi açıklar. Bağış alanın parasını ne yaptığına geçmeden önce, kazandırmanın hangi nedenle tenkise tabi tutulduğu ve tenkis kapsamı belirlenmelidir. İade sınırı tartışması, ilk aşamadaki tenkis koşullarının yerine geçmez.

Kişi bağış alırken saklı pay ihlalini bilip bilmediğini ve ilgili olguları bilmesinin gerekip gerekmediğini açıklamak durumunda kalabilir. İyiniyet yalnız kişinin kendisini iyi niyetli ilan etmesiyle kesinleşmez. Aile içi yazışmalar, işlem belgeleri ve kazandırmanın yapılış koşulları değerlendirilir. Malın kullanılmasının olağan olmasıyla hukuki iyiniyet ayrı konulardır; harcamanın adı tek başına bu değerlendirmeyi tamamlamaz.

Hesap hangi tarihteki değere bakar?

566. madde, mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalana bakar. Mirasın açılması ölümle gerçekleştiğinden, hesapta ölüm tarihi temel bir belge haline gelir. Dava açıldığı gün hesapta para bulunmaması tek başına yeterli değildir. Ölüm günü elde bulunan bir değer daha sonra tüketilmişse, yalnız sonraki harcama nedeniyle baştaki sınır yok sayılamaz. Banka hesabının yalnız son bakiyesini sunmak bu ayrımı göstermeyebilir.

Bağışlanan nakit başka bir malın alınmasında kullanılmışsa “para kalmadı” denilerek ekonomik kazandırmanın bütünüyle kaybolduğu kabul edilemez. Kazandırmanın başka bir değere dönüşüp dönüşmediği araştırılır. Buna karşılık her geçmiş harcamayı kişide mutlaka duran varlık gibi saymak da doğru değildir. Harcama kalemlerinin gerçek niteliği, tarihleri ve malvarlığına etkisi somut belgelerle incelenir. Aynı tutar birden çok kalemde tekrar sayılmamalıdır.

İyiniyet yoksa neden sonuç değişir?

Kanun, iyiniyet bulunmayan durumda farklı geri verme rejimine gönderme yapar. Bu nedenle böyle bir kişi yalnız ölüm tarihinde kalan tutar sınırına dayanarak bütün sorumluluğunu belirleyemez. Geri verme kapsamı, kötüniyetli zilyede uygulanan hükümlerle birlikte ele alınır. Her giderin veya kaybın sorumluluğu aynı değildir; somut talepler ve ilgili belgeler üzerinden değerlendirme gerekir.

Miras sözleşmesiyle elde edilen kazandırma tenkis edilirse, kazandırmayı alan kişinin mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini istemesi de 566. maddede ayrıca düzenlenmiştir. Bu karşılık ilişkisi, ücretsiz bağışta elinde kalan değer hesabıyla aynı değildir. Ödenen karşılığın belgesi ve hangi kazandırmayla bağlantılı olduğu açıkça gösterilmelidir.

Hangi kayıtlar saklanmalı?

• Kazandırmanın tarihi, tutarı ve hukuki sebebini gösteren belgeler.
• Ölüm tarihi çevresindeki hesap hareketleri ve bakiyeler.
• Parayla alınan malların kayıtları ve ödeme belgeleri.
• Tüketim harcamalarının faturaları ve ilgili yazışmalar.

miras paylaşımında denkleştirme, mirasçılar arasındaki denkleştirmeyi ele alır; her denkleştirme hesabı bu yazıdaki tenkis iade sınırıyla aynı değildir. Dosya hazırlanırken tenkis, denkleştirme ve sonradan öğrenilen tereke borcu nedeniyle iade talepleri birbirinden ayrılır. Böylece yanlış tarihteki bakiye veya farklı bir davanın kuralı üzerinden sonuç çıkarılması önlenir.

Resmî kaynaklar: Türk Medeni Kanunu (4721)

Hukuki kaynaklar

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — ÇSGB — TMK m. 566, 575