Patentli Ürün Araştırma İçin Kullanılabilir mi?

Patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiiller, Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 85. maddesine göre patent hakkının kapsamı dışındadır. Ancak bir faaliyete “Ar-Ge” adı verilmesi, yapılan her üretimi ve satışı serbest bırakmaz. Deneyin buluşla ilişkisi, fiilen gerçekleştirilen işlemler ve ticari faaliyetle sınırı ayrı değerlendirilir. Üniversite, girişim veya büyük şirket olmak tek başına izin ya da yasak nedeni değildir.

Deneyin konusu ile kullanılan araç neden ayrılır?

Patentli bir mekanizmanın nasıl çalıştığını, verimini veya alternatif teknik çözümlerini araştırmak ile patentli bir makineyi normal üretim aracı olarak kullanmak farklıdır. Örneğin yeni bir valfin dayanıklılığını ölçen sınırlı deney ile aynı valfi fabrikadaki bütün ürünlere takarak müşterilere sevkiyat yapmak aynı hukuki açıklamaya sığmaz. İkinci faaliyetin ayrıca patent sahibinin iznini gerektirip gerektirmediği incelenir.

Deneme amacı, proje belgesinde yazan tek bir cümleden çıkarılmaz. Numune sayısı, test planı, hangi teknik sorunun araştırıldığı, sonuçların kaydı ve ürünlerin sonunda ne yapıldığı önemlidir. Patent korumasının kapsamı da yalnız ürün adına bakılarak bulunmaz; patent istemleriyle gerçekleştirilen işlem karşılaştırılır. Rakibin her teknik çözümü patentli olmayabilir; bir patent belgesi de bütün ürün özelliklerini kapsamayabilir.

Ticari amaç araştırmayı otomatik yasaklar mı?

Kanunun özel amaçla sınırlı, sınai veya ticari amaç taşımayan fiiller için öngördüğü istisna ile deneme amaçlı fiiller istisnası ayrı bentlerde düzenlenmiştir. Bu nedenle araştırmanın gelecekte ticari ürün geliştirmek için yapılması tek başına deneme istisnasının hiç uygulanamayacağı sonucunu kurmaz. Buna karşılık hazır ürünlerin satışına geçilmesi, araştırma projesinden bağımsız bir kullanım hâline gelebilir. Hangi işlemin hangi dönemde yapıldığı gösterilmelidir.

Deney için gerekli faaliyetlerin sınırı somut teknik çalışmaya bağlıdır. Yalnız satış miktarını düşük tutmak veya ürüne “prototip” etiketi koymak yeterli değildir. Aynı numunenin potansiyel müşteriye performans incelemesi için gönderilmesiyle ücret karşılığında düzenli sipariş teslim edilmesi farklı olgular içerir. Deney iddiası, gerçek kullanım düzeniyle çelişiyorsa belge başlığı koruma sağlamaz.

İlaç ruhsatlandırma çalışmalarında özel kural

85. madde, ilaçların ruhsatlandırılması ve bunun için gerekli test ve deneyler dâhil patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fiilleri ayrıca sayar. Bu düzenleme, ruhsat almak için gereken çalışma ile ilacı ruhsat veya gerekli başka izinler olmadan piyasaya sürme yetkisinin birbirine karıştırılmamasını gerektirir. Patent istisnası, sağlık mevzuatındaki izinleri ortadan kaldırmaz.

Başkasına ait gizli test dosyalarının izinsiz alınması da yalnız patent istisnasıyla meşrulaşmaz. Araştırmada kullanılan bilgi, yazılım ve malzemelerin nasıl edinildiği ayrıca önemlidir. Patent hakkı yönünden serbest olabilecek bir deney, sözleşmedeki gizlilik yükümlülüğü veya başka bir fikrî hak bakımından farklı sonuç doğurabilir.

İhtar geldiğinde hangi kayıtlar incelenir?

Önce ileri sürülen patent numarası, Türkiye’deki hukuki durumu ve ilgili istemler belirlenir. Ardından laboratuvar kayıtları, tarihli test protokolü, numune hareketleri, satın alma belgeleri ve varsa satışlar kronolojiye konur. Deneyin amacını sonradan değiştirilmiş bir metinle açıklamak yerine çalışma sırasındaki kayıtlar korunur. Devam eden üretim varsa araştırma faaliyetiyle ticari kullanımın nerede ayrıldığı açıkça gösterilir.

Varsayımsal bir girişim, patentli pompanın verim kaybını ölçmek için birkaç numune üretmiş olsun. Deney sonuçları ve numune hareketleri istisna değerlendirmesini destekleyebilir. Aynı girişim bu pompaları müşterilere düzenli satmaya başladığında bütün satış dönemini eski test planına bağlayamaz. Her aşamanın teknik amacı ve fiilî kullanımı kendi içinde incelenir.

Bağlantılı konular

Çalışanın Buluşu, Yazılımı ve Telif Hakları Kime Aittir?; Yazılım Geliştirme Sözleşmesi: Kaynak Kod, Kabul Testi ve Fikrî Haklar.

Resmî kaynaklar: Türk Borçlar Kanunu (6098)

Resmî kaynaklar

• 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu — TBMM: m.85–86.