Senet Borcunun Bir Kısmı Ödenirse Alacaklı Reddedebilir mi?

Senet borcunda kısmi ödeme, bono niteliğindeki evrak bakımından özel kurala tabidir. TTK 709, hamilin kısmi ödemeyi reddedemeyeceğini düzenler; bu hüküm TTK 778 aracılığıyla bonolara da uygulanır. Ancak bu sonuç borçlunun kalan tutarı istediği tarihe erteleyebileceği veya bir bölüm ödenince senedin tamamının geri verileceği anlamına gelmez. Ödenen kısım ve bakiye ayrı belgelenmelidir.

Her borç belgesi bono değildir

Gündelik dilde “senet” denilen her yazılı belge kambiyo senedi niteliği taşımaz. Bononun kanuni unsurları bulunup bulunmadığı incelenmeden TTK 709'daki özel sonuç uygulanmamalıdır. Basit borç kabul yazısı, taksit protokolü veya başka bir sözleşme farklı kurallara tabi olabilir. Belge başlığında senet yazılması bütün hukuki nitelikleri tek başına sağlamaz.

genel para borcunda kısmi ifanın reddi, tamamı belirli ve muaccel borçlarda TBK 84'ün genel yaklaşımını anlatır. Bonodaki özel hüküm bu genel açıklamadan farklıdır. Dolayısıyla sıradan bir para borcunda duyulan “alacaklı kısmi ödemeyi reddedebilir” cümlesi, bono incelemesine doğrudan taşınmamalıdır. Önce belgenin türü ve ödemenin zamanı doğru belirlenmelidir.

Kalan tutarın vadesi kendiliğinden değişir mi?

Hamilin kısmi ödemeyi kabul etmek zorunda olması, kalan borcu taksitlendirme anlaşması yaptığı anlamına gelmez. Borçlu vadesi gelmiş tutarın bir bölümünü ödediğinde, bakiye bakımından gecikme ve başvurma koşulları ayrıca devam edebilir. Yeni ödeme planı varsa kabul edildiği açıkça gösterilmeli; sırf para alınmasından sınırsız erteleme sonucu çıkarılmamalıdır.

Vadeden önce ödeme ise başka meseledir. TTK 710, hamilin vadeden önce ödemeyi kabulle yükümlü olmadığını düzenler. Bu nedenle kısmi ödeme kuralı, erken ödeme teklifinin her koşulda kabul edilmesi zorunluluğu şeklinde genişletilmez. Vade tarihinin belirlenmesi, ödeme değerlendirmesinin ilk basamaklarından biridir.

Ödeme senedin üzerine yazılabilir mi?

TTK 709, kısmi ödemenin senet üzerine yazılmasını ve ödeyene makbuz verilmesini isteme hakkını düzenler. Bu kayıt, aynı tutarın sonradan yeniden talep edilmesi riskini azaltır. Ödemenin tarihi, miktarı ve hangi senede ilişkin olduğu anlaşılmalıdır. Aynı taraflar arasında benzer tutarda çok sayıda bono varsa yalnız “borç ödemesi” açıklaması yetersiz belirsizlik yaratabilir.

Senet üzerinde mevcut tutarı kazımak veya belgenin içeriğini izinsiz değiştirmek yerine, yapılan ödeme açık bir kayıtla gösterilmelidir. Makbuzda düzenleme tarihi, vade ve senet tutarı gibi ayırt edici bilgiler kullanılabilir. Banka transferi yapılıyorsa açıklama ve alıcı bilgisi korunur; dekont ile senet üzerindeki kayıt birbirini doğrulamalıdır.

Kısmi ödemede senedin tamamı geri alınır mı?

Tam ödeme ile kısmi ödeme aynı belge sonucuna bağlanmaz. Kanun, tam ödemede ibra şerhiyle senedin geri verilmesini isteme hakkını; kısmi ödemede ise ödeme kaydı ve makbuzu düzenler. Borcun bir bölümünü ödeyen kişi, sırf bu nedenle bakiye alacağı gösteren senedin bütünüyle teslim edilmesini otomatik bekleyemez.

Varsayımsal olarak 200 bin liralık bononun vadesinde 70 bin lira ödenmiş olsun. Ödeme kabul edilip belgelenir; kalan ana para hesabı 130 bin lira üzerinden değerlendirilir. Faiz ve giderler varsa bunların hukuki hesabı ayrıca yapılır. Makbuza “bütün borç sona ermiştir” yazılmasıyla sadece 70 bin liranın tahsil edildiğinin belirtilmesi farklı sonuçlar doğurabilir.

Takip başladıktan sonra ödeme nasıl izlenir?

İcra takibi mevcutsa ödenen tutarın dosyaya ve alacak hesabına doğru yansıtılması gerekir. Alacaklıya yapılan ödeme, dosyanın kendiliğinden kapandığı anlamına gelmez. Takip giderleri, faiz ve bakiye hesabı incelenerek hangi tutarın hangi kaleme işlendiği belirlenmelidir. Aynı ödemenin hem doğrudan tahsilat hem icra tahsilatı gibi iki kez düşülmesi de doğru değildir.

bono takibinde itiraz usulü, takip içindeki özel başvuru yollarını açıklar. Ödeme belgesi bulunması, başvurunun görevli merciini ve süresini gereksiz hale getirmez. Dosya hazırlanırken senedin aslı veya tam sureti, makbuzlar, banka kayıtları ve güncel icra hesabı birlikte karşılaştırılır. Kısmi ödeme, tarafların anlaşamadığı kalan kısmı görünür kılan açık kayıtlarla yapıldığında uyuşmazlığın sınırları daha doğru belirlenebilir.

Resmî kaynaklar: Türk Ticaret Kanunu (6102)

Hukuki kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — Ticaret Bakanlığı — m.709, 710 ve 778: kısmi ödeme, erken ödeme ve bono hükümleri