Acentelik Sonrası Rekabet Yasağı Hangi Şartlarda Geçerlidir?

Acentelik ilişkisi sona erdikten sonraki rekabet yasağı, Türk Ticaret Kanunu’nun 123. maddesindeki şartlara uymalıdır. Anlaşmanın yazılı olması, kapsam ve süresinin kanuni sınırlar içinde kalması ve acenteye uygun tazminat ödenmesi gerekir. Acenteye imzalatılan her geniş yasak hükmü, sırf imza bulunduğu için bütünüyle geçerli sayılmaz.

Kısaca bu yazıda

Aşağıdaki maddeler, yazıda ayrıntılı olarak ele alınan başlıca noktaları özetler. Somut durumunuzda hangi kuralın uygulanacağı, olayın ayrıntılarına ve belgelere göre değişebilir.

• Acentelik ilişkisinin niteliği önce belirlenir: Acente, ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi veya bunları işletme adına yapmayı meslek edinen bağımsız yardımcıdır.
• Yazılı anlaşma ve acenteye verilen belge: Kanun, anlaşmanın yazılı yapılmasını ve hükümlerini içeren, müvekkil tarafından imzalanmış belgenin acenteye verilmesini öngörür.
• En fazla iki yıl ve belirli faaliyet alanı: Rekabet yasağı ilişkinin sona ermesinden itibaren en fazla iki yıl için öngörülebilir.
• Uygun tazminat zorunludur: Müvekkilin rekabet sınırlaması karşılığında acenteye uygun tazminat ödemesi gerekir.
• Yasaktan vazgeçme ve haklı fesih: Müvekkil, sözleşme ilişkisi sona erene kadar rekabet sınırlamasından yazılı olarak vazgeçebilir.

Acentelik ilişkisinin niteliği önce belirlenir

Acente, ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere aracılık etmeyi veya bunları işletme adına yapmayı meslek edinen bağımsız yardımcıdır. İş sözleşmesiyle çalışan satış personeli, distribütör veya başka ticari aracı aynı kavram değildir. Sözleşmenin başlığı kadar fiilen yürütülen faaliyet ve bağımsızlık ilişkisi değerlendirilmelidir.

İşçi için hazırlanmış rekabet yasağı metnini acentelik sözleşmesine aynen eklemek, uygulanacak hükümleri değiştirmez. Çalışan ilişkisindeki kurallar için iş sözleşmesinde rekabet yasağı yazısı ayrı çerçeveyi açıklar. Acentelikte ise burada belirtilen TTK koşulları esas alınır.

Yazılı anlaşma ve acenteye verilen belge

Kanun, anlaşmanın yazılı yapılmasını ve hükümlerini içeren, müvekkil tarafından imzalanmış belgenin acenteye verilmesini öngörür. Buradaki müvekkil, acentenin temsil ettiği veya aracılık hizmeti sunduğu işletmedir. Sadece sözlü “bizim sektörde çalışamazsın” açıklaması bu şeklin yerine geçmez. Belgenin verildiği ve hangi metnin kabul edildiği ispatlanabilir olmalıdır.

Rekabet sınırlaması ana sözleşmede veya ayrı belgede yer alabilir. Birbiriyle çelişen ekler varsa imza tarihleri, değişiklik hükümleri ve yürürlük sırası incelenir. Özellikle elektronik ortamda gönderilen taslakla son imzalı metin arasındaki farklar saklanmalıdır. Sonradan tek taraflı gönderilen genişletici yazı, kendiliğinden tarafların yeni anlaşması sayılmaz.

En fazla iki yıl ve belirli faaliyet alanı

Rekabet yasağı ilişkinin sona ermesinden itibaren en fazla iki yıl için öngörülebilir. Ayrıca yalnız acenteye bırakılmış bölge veya müşteri çevresi ile aracılık edilen sözleşmelerin ilgili olduğu konulara ilişkin olabilir. Her ülkede, her müşteriye ve her ürün için sınırsız yasak konulduğu düşüncesi bu sınırlarla bağdaşmaz.

Örneğin acente yalnız belirli illerde endüstriyel boya sözleşmelerine aracılık etmişse, sona erme sonrası bütün Türkiye’de her kimyasal ürün satışından menedilmesi ayrıca incelenmelidir. Bölge, müşteri ve ürün kapsamının sözleşmede ve uygulamada nasıl belirlendiği önemlidir. Belirsiz bir “benzer işler” ifadesiyle tüm mesleki faaliyet yasaklanmış kabul edilemez.

Uygun tazminat zorunludur

Müvekkilin rekabet sınırlaması karşılığında acenteye uygun tazminat ödemesi gerekir. Tutarın uygunluğu, yasağın kapsamı ve acentenin faaliyet üzerindeki etkisi gibi unsurlarla değerlendirilir. Yasak hükmünün bulunması fakat karşılığının hiç öngörülmemesi, yalnız imza gerekçesiyle göz ardı edilemez. Kanuna aykırı şartlar acentenin aleyhine oldukları ölçüde geçersizdir.

Bu ödeme, acentenin kazandırdığı müşteri çevresi nedeniyle gündeme gelebilen denkleştirme talebiyle aynı değildir. Sona erme sonrasındaki farklı alacaklar ayrı hesaplanmalı; bir ödemenin hangisini karşıladığı açık yazılmalıdır. Acentelik sözleşmesinin feshi ve denkleştirme konusu bu ayrımın diğer tarafını açıklar.

Yasaktan vazgeçme ve haklı fesih

Müvekkil, sözleşme ilişkisi sona erene kadar rekabet sınırlamasından yazılı olarak vazgeçebilir. Bu durumda tazminat ödeme borcundan kurtulması, vazgeçme beyanından itibaren altı ayın geçmesine bağlanmıştır. Dolayısıyla fesih günü gönderilen vazgeçme yazısının bütün ödeme sonuçlarını aynı gün ortadan kaldırdığı varsayılamaz.

Taraflardan biri diğer tarafın kusurlu davranışı nedeniyle haklı sebeple ilişkiyi feshederse, fesihten itibaren bir ay içinde rekabet sözleşmesiyle bağlı olmadığını karşı tarafa yazılı bildirebilir. Fesih nedeni, kusur ve bildirim süresi birlikte değerlendirilmelidir. Sadece “sözleşme bitti” ifadesi bu özel yolun bütün koşullarını karşılamaz.

Uyuşmazlıkta sözleşme ve ekleri, faaliyet bölgesi kayıtları, müşteri listelerinin hukuka uygun örnekleri, sona erme bildirimi ve tazminat ödemeleri toplanır. Rekabet ihlali iddiası varsa hangi faaliyetin hangi yasak bölümünü ihlal ettiği gösterilir. Ticari sırların korunmasıyla sözleşme sonrası rekabet sınırlaması da ayrı değerlendirilir; birindeki sorun diğerinin sonucunu otomatik belirlemez.

Uygulamada yasak süresinin hangi günden başladığı da uyuşmazlık yaratabilir. Fesih bildiriminin gönderildiği günle sözleşmenin fiilen sona erdiği gün farklı olabilir. İhbar süresi tanınmışsa bunun etkisi incelenmelidir. Yeni işin başlama tarihi, sözleşmenin bitiş tarihi ve yasak süresinin sonu ayrı kaydedilir. Böylece yalnız “iki yıl dolmadı” ifadesine dayanılarak yanlış dönem için ihlal ileri sürülmesi önlenir.

Hukuki kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m.102,123.